Meginatriði

Ofbeldi gegn konum er helsta mannréttindahneyksli okkar tíma.

Frá fæðingu til dauða, á friðartímum jafnt sem í stríði, standa konur andspænis mismunun og ofbeldi af hálfu ríkisvaldsins, samfélagsins og fjölskyldunnar. Morð á nýfæddum stúlkubörnum sviptir ótal konur sjálfu lífinu. Ár hvert er milljónum kvenna nauðgað af mökum sínum, ættingjum, vinum og ókunnugum, af vinnuveitendum og vinnufélögum, lögreglu og hermönnum. Konur, börn og menn þjást vegna ofbeldis sem fram fer inni á heimilum, en mikill meirihluti þolenda eru konur og stúlkur. Meðan á vopnuðum átökum stendur er ofbeldi gegn konum oft notað sem stríðsvopn, til þess að niðurlægja konurnar sjálfar, eða samfélagið sem þær tilheyra.

Ofbeldi gegn konum er ekki einskorðað við ákveðin menningarsamfélög eða stjórnkerfi, slíkt ofbeldi líðst í öllum samfélögum í heiminum. Það á sér stað óháð auðlegð, uppruna eða menningu. Ofbeldi og hótanir um ofbeldi hindrar konur um heim allan í því að njóta að fullu þeirra mannréttinda, sem þær hafa.

Konur um heim allan hafa bundist samtökum til að afhjúpa og berjast gegn ofbeldi gegn konum. Þær hafa náð miklum árangri í lagasetningu, stefnumörkun og framkvæmdum. Þær hafa dregið brotin fram í dagsljósið. Þær hafa sýnt fram á að ofbeldi gegn konum krefst aðgerða af hálfu stjórnvalda, samfélagsins og einstaklinga. En mestu skiptir að þær hafa breytt þeim viðhorfum að konur séu bara óvirkir þolendur ofbeldis. Þrátt fyrir mótlæti í mörgum löndum eru það konur sem eru í fararbroddi baráttunnar gegn ofbeldi gegn konum. Víða hafa mannréttindafrömuðir úr hópi kvenna orðið fyrir bakslagi frá þeim sem að sjá jafnrétti kynjanna sem ógn við samfélagsgerðina og efnahagslega hagsmuni sína. Í ýmsum heimshlutum er verið að snúa af braut framþróunar í mannréttindum kvenna eða sú framþróun hundsuð.

Tölfræðin um ofbeldi gegn konum dregur upp hörmulega mynd af mannréttindaástandinu.

• Að minnsta kosti ein af hverjum þremur konum hefur verið lamin, þvinguð til kynmaka, eða misþyrmt á annan hátt um ævina. Venjulega er gerandinn fjölskyldumeðlimur eða einhver sem hún þekkir.
• Evrópuráðið hefur fullyrt að heimilisofbeldi sé helsta orsök dauða og örkumla kvenna á aldrinum 16 til 44 og valdi fleiri dauðsföllum og meira heilsuleysi en krabbamein eða umferðarslys.
• Meira en 60 milljón konur hafa „horfið“ vegna fóstureyðinga á kvenkyns fóstrum og morða á nýfæddum stúlkubörnum. Síðasta manntal í Kína árið 2000 leiddi í ljós að hlutfall nýfæddra stúlkna og stráka var 100:119. Eðlilegt hlutfall er 100:103.
• Í Bandaríkjunum voru konur 85% þolenda heimilisofbeldis árið 1999, samkvæmt skýrslu sérstaks eftirlitsfulltrúa Sameinuðu þjóðanna um ofbeldi gegn konum.
• Rússnesk stjórnvöld áætla að 14.000 konur hafi verið drepnar af mökum sínum eða ættingjum árið 1999, en samt hafa stjórnvöld þar ekki beitt sér fyrir lagasetningu sem tekur á heimilisofbeldi.
• Alþjóða Heilbrigðismálastofnunin hefur skýrt frá því að allt að 70% kvenna, sem myrtar hafa verið, létust af völdum maka sinna.

Þessi tölfræði sýnir aðeins hluta vandans. Ofbeldi gegn konum er yfirleitt vantalið vegna þess að konur skammast sín eða hræðast að þeim verði ekki trúað, og að þær muni þurfa að þola frekari fjandskap eða ofbeldi.

Rætur ofbeldisins 

Undirliggjandi orsök ofbeldis gegn konum felst í mismunun sem meinar konum um jafnrétti á við karla á öllum sviðum lífsins. Ofbeldi á bæði rætur sínar að rekja til mismununar og eykur á mismunun.

Í Yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um afnám ofbeldis gegn konum segir að ofbeldi gegn konum sé „vitnisburður um sögulegt valdaójafnvægi milli karla og kvenna, sem leitt hefur til yfirráða karla yfir og mismunun þeirra gegn konum“ og að „ofbeldi gegn konum er eitt helsta tæki samfélagsins til að skipa konum skör lægra en körlum“.

Margvíslegar hættur

Ofbeldi gegn konum er ekki „eðlilegt“ eða „óhjákvæmilegt“. Það sprettur af gildum og viðmiðum sem eiga sér rætur í sögu og menningu. Samfélagsstofnanir ala á undirgefni kvenna og ofbeldi gegn þeim. Sumar menningarvenjur og hefðir, sérstaklega þær sem tengjast hugmyndum um hreinleika og skírlífi, eru notaðar til að skýra eða afsaka slíkt ofbeldi.

Þó að ofbeldi gegn konum sé alþjóðlegt vandamál eru margar konur skotmörk vegna litarháttar síns, þjóðfélagsstöðu, menningaruppruna, kynhneigðar eða HIV-smitunar.

Ofbeldi gegn konum nærist á fátækt og lakri þjóðfélagsstöðu kvenna. Slíkt ofbeldi eykur einnig á fátækt kvenna og bága þjóðfélagsstöðu. Fleiri konur en karlar um heim allan lifa í fátækt; þær lifa í sárari fátækt en karlar; og fjöldi fátækra kvenna fer vaxandi. Hinar neikvæðu hliðar heimsvæðingarinnar gera að verkum að æ fleiri konur lenda á jaðri samfélagsins, og fyrir þær konur er sérlega erfitt að losna úr ofbeldisaðstæðum, eða fá vernd og úrbætur sinna mála. Ólæsi og fátækt hamla mjög möguleikum kvenna á að sameinast í baráttu fyrir úrbótum.

Ungar konur mega oft þola kynferðisofbeldi, ekki bara vegna þess að þær eru konur, heldur einnig vegna þess að þær eru ungar og berskjaldaðar. Í sumum samfélögum eru stúlkur þvingaðar til kynmaka vegna þeirrar firru að hrein mey geti læknað mann af eyðni. En aldur er samt haldlítil vörn. Þó að sum samfélög virði visku eldri kvenna, og veiti þeim meira sjálfræði og betri stöðu í samfélaginu, eiga jafnaldrar þeirra í öðrum samfélögum, konur sem eru veikburða og einar, sérstaklega ekkjur, við meira ofbeldi að stríða.

Stjórn á kynhegðan konu er öflugt tæki sem karlmenn nota til að tryggja yfirráð yfir konum. Konur sem hegða sér ekki í samræmi við hefðbundnar hugmyndir um kvenleika mega oft þola harðar refsingar. Aðgerðir eða aðgerðaleysi stjórnvalda tryggja oft yfirráð karla yfir kynlífi og barneignum kvenna.

Sjálfsákvörðunarréttur kvenna um barneignir skiptir meginmáli í stjórn þeirra á eigin lífi. Konur hafa rétt til að ákveða af sjálfsdáðum og með ábyrgum hætti hve mörg börn þær eignast og hvenær og hvar þær eignast þau. Konur hafa rétt til að taka ákvarðanir lausar við mismunun, þvinganir og ofbeldi.

Ofbeldi í átökum leggur líf bæði manna og kvenna í rúst, en skipulegum nauðgunum, eins og þeim sem að beitt hefur verið í undanförnum átökum, er sérstaklega beint gegn konum og stúlkum. Nauðganir, limlestingar og morð á konum og stúlkum eru iðulegir fylgifiskar stríðsátaka, og bæði herir stjórnvalda og vopnaðir hópar bera ábyrgð á þessu ofbeldi.

 Kynbundið ofbeldi er líka landlægt í hervæddum eða stríðshrjáðum þjóðfélögum. Í þjóðfélögum þar sem byssumenning hefur djúpar rætur, styður vopnaeign og vopnanotkun það kynjamisrétti sem fyrir er, styrkir áhrifastöðu karlmanna og viðheldur undirgefni kvenna. Deilur inni á heimili taka oft á sig hættulegri mynd fyrir konur og stúlkur þegar karlmenn hafa byssur.

Langvinnt tjón, útbreiddur skaði

Afleiðingar ofbeldis gegn konum eru ekki einungis líkamlegur skaði. Sálrænt tjón, og viðvarandi ofbeldisógn grafa undan sjálfsáliti konunnar, og takmarka getu hennar til að vernda sjálfa sig eða grípa til aðgerða gegn ofbeldismanninum. Þegar látið er hjá líða að viðurkenna ofbeldið verða sálrænar afleiðingar enn umfangsmeiri og konan er líklegri til að láta hjá líða að leita sér hjálpar. Sum langtímaáhrifin af ofbeldi í garð kvenna eru misnotkun áfengis og lyfja, þunglyndi, aðrir geðsjúkdómar og sjálfsmorð.

Áhrif þessa ofbeldis gegn konum endurómar gegnum fjölskylduna og samfélagið. Börn sem að búa við ofbeldi eru líklegri til að vera hvort tveggja, gerendur og þolendur.

Ofbeldi og ofbeldisógnin skapar andrúmsloft ótta sem að takmarkar líf kvenna, hindrar ferðafrelsi þeirra, getu þeirra til að taka þátt í opinberum ákvörðunum og hefur áhrif á lífsgæði þeirra.

Ofbeldi gegn konum gerir samfélög fátækari, fátækari í efnahagslegum, stjórnmálalegum og menningarlegum skilningi. Beinn kostnaður af völdum ofbeldis í garð kvenna er gríðarlegur, þegar horft er til vinnutaps, launataps og lækniskostnaðar. Óbeinn kostnaður vegna takmarkana á þátttöku kvenna í samfélagsþróuninni verður ekki mældur.

Óheft ofbeldi

Svo lengi sem að menn getað stundað ofbeldi gegn konum sér að meinalausu, án þess að þurfa að óttast ákæru eða refsingu, mun vítahringur ofbeldis ekki verða rofinn.

Í sumum löndum er mismunun gegn konum lögfest. Jafnvel þar sem að lögin mismuna ekki konum er mismunun fólgin í starfsháttum ríkisstofnanna, lögreglu og saksóknara, sem oft ala á ofbeldi gegn konum. Í mörgum löndum er löggjöf áfátt, lögregla áhugalaus og réttarkerfið fjarlægt, dýrt og hlutdrægt gegn konum. Ef að kona getur ekki sýnt fram á líkamleg ummerki um ofbeldi er lögregla og önnur yfirvöld oft ófús að trúa henni og hjálpa. Mörg þjóðfélög eru samsek vegna þess að þau afsaka ofbeldi gegn konum eða láta það viðgangast, og leyfa stjórnvöldum að láta undir höfuð leggjast að draga ofbeldismenn til saka.

Refsileysi vegna ofbeldis gegn konum er flókið viðfangsefni. Margar konur eru ófúsar að láta kærur á fjölskyldumeðlimi fara gegnum réttarkerfið vegna tilfinningatengsla og ótta við að missa forræði yfir börnum sínum. Konur eru einnig lattar að sækja mál sín gegnum réttarkerfið vegna þess að réttarkerfið er oft gegnsýrt þeirri hugsun að þær séu ábyrgar fyrir ofbeldinu, að þær hafi "hvatt til" ofbeldisins eða "komið því af stað" með hegðun sinni. Vegna þess að konur hafa oft ekki jafnan aðgang að félagslegum og efnahagslegum réttindum, skortir margar bolmagn til að leita á náðir dómstóla.