Sundurtætt líf

Ofbeldi gegn konum í stríðsátökum

Í flestum þeim stríðum sem háð eru í heiminum í dag er fjöldi almennra borgara sem falla eða særast mun meiri en þeirra hermanna sem láta lífið í átökum. Óvopnaðir borgarar, karlar og konur sæta mannréttindabrotum á borð við handahófskennd dráp og pyndingar. Þó eru viss brot sem konur sæta frekar en karlar. Brot sem þær þjást oft vegna í hljóði. Konur og stúlkur eru líklegri til að sæta kynferðislegu ofbeldi, sérstaklega nauðgunum. Konur þurfa að horfast í augu við margskonar hindranir ef þær leita réttar síns. Hindranirnar geta verið óyfirstíganlegar í samfélögum þar sem konum er mismunað. Skömm og samfélagsleg útskúfun, hindrar konur í að segja frá, kæra og leita réttar síns. Amnesty International stendur nú fyrir herferð til að stöðva ofbeldi gegn konum. Í þeirri herferð leitum við eftir stuðningi karla og kvenna um heim allan í viðleitni okkar að fara fram á breytingar og styðja við bakið á þeim sem hafa lifað af ofbeldið. Ofbeldi gegn konum í hervæddum samfélögum og vopnuðum átökum tekur á sig ógnvænlegar myndir og þarf að stöðva.

Hervæðing samfélaga

Hervæðing er  það ferli sem á sér stað þegar áhrifa hernaðargilda og viðmiða fer að gæta í ríkum mæli innan samfélaga. Hervæðingin hefst oft löngu áður en vopnuð átök brjótast út og áhrifa hennar gætir löngu eftir að hernaðarátökum lýkur. Alþjóðlega er hægt að greina áhrif hervæðingar í mikilli útgjaldaaukningu ríkja til vopnakaupa og framlaga ríkisstjórna til hermála.  Hervæðing getur einnig haft mikil áhrif á mannréttindi, þegar  mannréttindum er skipað skör lægra eða vikið til hliðar í nafni ,,öryggismála“ ríkja. Hervæðing samfélaga endurspeglast  í aukinni tilhneigingu til að leysa deilumál innan ríkja og milli ríkja með vopnavaldi.  Ofbeldi gegn konum í stríði og þar sem áhrifa hervæðingar gætir á rætur í þeirri mismunun sem konur sæta, bæði á friðartímum, svo og meðan á vopnuðum átökum stendur og í kjölfar þeirra. 

Á friðartímum hafa konur sjaldnast sama aðgang og karlar að bjargráðum, pólitískum réttindunum, valdi og yfirráðum. Þegar vopnuð átök brjótast út versnar iðulega staða kvenna innan samfélaga og enn frekar er kynt undir mismunun og ofbeldi gegn þeim. Ofbeldi, aukin vopnaeign og útbreiðsla þeirra hafa áhrif á öll félagsleg samskipti fólks. Vopnuð átök skapa aðstæður sem leiða til almenns skorts á öllum nauðsynjum til framfærslu og kemur slíkur skortur hart niður á konum, sem verða háðar valdhöfum um framfærslu hvort sem um er að ræða hersetulið, friðargæslulið eða mannúðarsamtök sem t.d. deilda út matvælum. Konurnar eru við slíkar aðstæður varnarlausar gagnvart margskonar misnotkun, þ.á.m kynferðislegri misnotkun. Í löndum þar sem stríðsástand ríkir er bæði borgaralegum og stjórnmálalegum réttindum oft  vikið til hliðar með lagasetningum eða í framkvæmd. Slíkt ástand dregur úr möguleikum kvenna til að hafa áhrif á atburðarásina.

Nauðgun sem vopn í stríði

Nauðgun er mjög útbreidd sem vopn í stríði og endurspeglar þann hrylling og ótta sem konur lifa við. Nauðgun gefur nauðgaranum vald jafnframt því sem fórnarlambinu er sýnd algjör vanvirðing og niðurlæging. Í nauðguninni endurspeglast sá ójöfnuður sem konur lifa við á friðartímum. Þar til ríkisstjórnir og samfélög tryggja jafnan rétt kvenna og binda enda á mismunun í garð kvenna munu nauðganir áfram vera notaðar sem vopn í stríðum.

Rannsóknir Amnesty International bera þess glöggt vitni að ofbeldi gegn konum eykst mikið á stríðstímum og frásagnir kvenna sem hafa komist af bera hugrekki þeirra merki. Margar konur sem hafa sagt frá reynslu sinna vilja ekki láta nafns síns getið af ótta við útskúfun eða hefnd. Þeim er í mun að segja sögur sínar í þeirri von að frásagnir þeirra geti komið í veg fyrir að fleiri konur þurfi að upplifa slíkar ógnir.

,, Þegar við vorum að fara frá Neiva, létu hermennirnir okkur fara úr rútunni. Mér var nauðgað af átta eða níu hermönnum. Þeir skildu mig eftir á veginum..... Þegar ég kom til Dabeiba  voru  þar fyrir aðrir hermenn. Þeir sögðu að ég væri skæruliði. Yfirmaður þeirra nauðgaði mér...Þegar hermenn nálgast held ég alltaf að þetta gerist aftur. Eins og martröð sem tekur engan enda.“

 Þessi frásögn er frá Kólumbíu, landi þar sem vopnuð innanlandsátök hafa geisað síðustu 40 ár.  Kynferðislegt ofbeldi gegn konum af hálfu öryggissveita hersins, vopnaðra hópa sem  studdir eru af hernum og vopnaðra  andspyrnuhópa, hafa sett mark sitt á líf kvenna í landinu. Sú þögn sem hefur umlukið slík brot hefur gert konurnar að hinum leyndu fórnalömbum átakanna í landinu.

Vopnaðir hópar í austurhluta Lýðveldisins Kongó hafa nauðgað þúsundum kvenna og stúlkna af  miklum hrottaskap.  Stundum eru feður, eiginmenn og synir drepnir áður en konum og stúlkum er nauðgað. Konur hafa verið limlestar og öllum eigum þeirra rænt. Konum hefur verið nauðgað og börn þeirra og ættingjar látin horfa á, hópnauðganir hafa átt sér stað fyrir framan íbúa þorpa til að refsa heilu samfélögunum sem eru grunuð um að styðja aðra vopnaða hópa.

Aurélie (dulnefni) var 10 ára þegar ráðist var á þorpið hennar. Hún býr í Lýðveldinu Kongó:

,,Pabbi minn sagði mér að fela mig. Þegar hermennirnir komu skutu þeir mömmu mína og pabba fyrir framan augun á mér. Ég faldi mig en hermennirnir fundu mig og nauðguðu mér.... þeir voru margir.“  Þessi atburður átti sér stað fyrir tveimur árum. Aurélie þjáist enn af miklum verkjum og þunglyndi. ,, Ég myndi svo gjarna vilja fara aftur í skólann, en hinir krakkarnir stríða mér og kalla mig konu óvinanna.“

Nauðgun er öflugt vopn, sem er notað til að hræða, ógna og ná valdi yfir konum og þeim samfélögum sem þær tilheyra. Nauðgun er notuð sem pynding til að ná fram upplýsingum, refsa og hræða. Karlar og drengir verða líka fyrir kynferðislegu ofbeldi í vopnuðum átökum, en konur og stúlkur eru oftast fórnarlömb slíkra brota.  Á stríðstímum eru það bæði hermenn og aðrir ríkisstarfsmenn sem og vopnaðir hópar sem fremja slík brot. Jafnvel þeir sem eru ráðnir eru til að vernda almenna borgara, bæði starfsmenn hjálparsamtaka og friðargæsluliðar SÞ, hafa misnotað konur og stúlkur sem þeir áttu að vernda. 

Algjörrar fordæmingar á kynferðislegu ofbeldi er þörf og sækja þarf þá til saka sem gerast sekir um slíkt ofbeldi. Þjálfun hermanna og lögreglu þarf að bæta og auka upplýsingar til almennings. Þetta allt skiptir máli til að hægt verði að binda enda á ofbeldi gegn konum í vopnuðum átökum. Til að slíkt átak skili raunverulegum árangri þarf að beina skömminni og þeirri útskúfun sem konur verða fyrir að þeim sem fremja brotin og yfirmönnum sem samþykkja þau með aðgerðaleysi.

Leit að öryggi

Vopnuð átök eru ein meginorsök þess að 40 milljónir manna um heim allan eru á vergangi innan eigin landamæra eða eru flóttamenn sem leita eftir vernd í öðrum löndum. Talið er að allt að 80 prósent flóttafólks séu konur og börn. Konur á flótta reyna að tryggja börnum sínum og ættingjum mat, skjól og umönnun. Margar þeirra hafa orðið viðskila við eiginmenn sína og aðra karlkyns ættingja. Sú örvænting sem fylgir því að þurfa að yfirgefa heimili sín er mikil og þær konur sem verða viðskila við börn sín í þeirri upplausn og óreiðu sem fylgir vopnuðum átökum, lifa við ævilanga sorg.  Konur á flótta sem hafa misst þá vernd sem karlkyns ættingjar og samfélög þeirra veita, eiga mjög á hættu að verða fyrir kynbundnu ofbeldi þ.á.m. nauðgunum. Rannsóknir Amnesty International og fleiri mannréttindasamtaka hafa leitt í ljós að konur og stúlkur eru neyddar til kynmaka og fá þá fyrst að fara í gegnum svæði, fá mat, húsaskjól eða skilríki.

,, Ég verð að sofa hjá mörgum mönnum til að ná inn fimmtánhundruðunum sem ég þarf til að geta fætt mig og barnið mitt. Þeir borga þrjúhundruð fyrir hvert skipti, en ef ég er heppin og næ í hjálparstarfsmann getur hann borgað mér fimmtánhundruð.“

Þetta eru orð ungrar flóttakonu og móður í Gíneu.

Tillit til þarfa kvenna í flóttamannabúðum er ekki mikið, oftast eru það karlar, sem taka ákvarðanir um hvernig skuli verja hjálpargögnum. Skýrt dæmi um það er að stutt er síðan dömubindum var bætt á nauðsynjalista Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna þó að meirihluti flóttafólks séu konur.

Konur, vopn og stríð

Almennir borgarar eru drepnir í stríðum, bæði þegar vopnum er beint viljandi gegn þeim, svo og þegar hermenn láta undir höfuð leggjast að vernda þá.  Talið er að 639 milljónir smávopna séu til í heiminum í dag. Þau eru framleidd af meira en 1000 fyrirtækjum, sem staðsett eru í a.m.k. 98 löndum. Átta milljónir nýrra vopna eru framleidd ár hvert. Þessi vopn setja konur í hættu jafnvel eftir að átökum lýkur því vopnin eru enn til staðar  og valdi er oft beitt til að útkljá deilumál.  Þó að samþykkt hafi verið bann á notkun jarðsprengja árið 1997, er enn 51 ríki sem ekki hafa samþykkt bannið. Hreinsun jarðsprengja úr jarðvegi mun taka marga áratugi.

Í sumum löndum þ.á.m. Burúndi, Lýðveldinu Kongó, Georgíu, Indlandi, Myanmar, Pakistan, Nepal, Filippseyjum, og Rússneska sambandsríkinu eru bæði stjórnarhermenn og vopnaðir hópar enn að leggja jarðsprengjur. Konur og börn eru í mikilli hættu vegna jarðsprengna, þar sem konur ásamt börnum sínum þurfa oft að fara yfir jarðsprengjusvæði, t.d. til að sækja vatn. Öll ræktun, sem oftast er að meginhluta til í höndum kvenna, er erfið á jarðsprengjusvæðum og tilvist jarðsprengna kemur í veg fyrir uppbyggingu samfélaga í kjölfar átaka.

Hvað er til ráða?

Hvert og eitt okkar getur hjálpað til að binda enda á glæpi gegn konum í vopnuðum átökum. Konur hafa rétt á að vera lausar undan ofbeldi á friðartímum, í aðdraganda stríða, á stríðstímum og í kjölfar þeirra.  Herferð Amnesty International gegn ofbeldi á konum miðar að því að sá réttur sé ætíð virtur. Með því að ganga til liðs við Amnesty International og taka þátt í aðgerðum samtakanna getur þú hjálpað. Á heimasíðu samtakanna birtast reglulega upplýsingar og aðgerðabeiðnir.

Til að ná fram raunverulegum breytingum  er aðgerða þörf.  Amnesty International hefur sett saman aðgerðaáætlun í tólf liðum sem beint er að alþjóðasamfélaginu, ríkisstjórnum og  öðrum sem koma að vopnuðum átökum. Samtökin hvetja til að áætluninni verði framfylgt og þannig tryggt að konur verði lausar undan ofbeldi.

Til að varna ofbeldi gegn konum í stríði verður að:

1. Fordæma ofbeldi gegn konum í öllum tilfellum.
2. Ríkisstjórnir og vopnaðir hópar skuldbindi sig til að binda enda á refsileysi vegna ofbeldis gegn konum.
3. Tryggja skaðabætur og endurhæfingu til þeirra sem sætt hafa ofbeldi.
4. Koma í veg fyrir ofbeldi gegn konum í stríði með því að vinna gegn fordómum og tryggja þátttöku kvenna í ákvarðanatöku.
5. Tryggja að ofbeldi gegn konum sé gert refsivert í landslögum með fullnægjandi viðurlögum og úrræðum til að taka á öllum gerðum slíks ofbeldis.
6.  Tryggja að friðargæsluliðar og annað starfsfólk stofnana og ríkisstjórna brjóti ekki mannréttindi á konum.
7. Stöðva misbeitingu  vopna sem notuð eru til að beita konur ofbeldi.
8. Hætta stuðningi og aðstoð við ríkisstjórnir og vopnaða hópa sem beita konur ofbeldi.
9. Tryggja aðstoð og vernd til handa flóttafólki og konum sem neyðst hafa til að flýja átthaga sína.
10. Binda enda á barnahermennsku.
11. Tryggja að mannréttindafrömuðir geti sinnt störfum sínum án þess að lifa í ótta.
12. Tryggja fulla aðkomu kvenna að allri friðarviðleitni.