Mannréttindaábyrgð fyrirtækja
Í dag eru fjármálaumsvif margra stórfyrirtækja meiri en meðalstórra þjóðríkja. Völd þessara stórfyrirtækja sem reka starfsemi sína á fjölþjóðavettvangi eru slík, að óhægt er að kalla fyrirtækin til ábyrgðar þegar þau gerast sek um mannréttindabrot.
Fyrirtæki hafa sloppið við skellinn í alltof langan tíma og nú er kominn tími til að binda enda á refsileysið.
Skyldan til virðingar fyrir mannréttindum og verndar þeirra handan landamæra liggur ekki eingöngu hjá yfirvöldum, heldur hafa stórfyrirtæki skýrar mannréttindaskyldur í þeim löndum þar sem þau hafa starfsemi. Og alþjóðlegum fyrirtækjum ber ekki eingöngu skylda til að virða mannréttindi, heldur er þeim skylt að nota áhrif sín til að reyna að stöðva brot á mannréttindunum í þeim löndum sem þau starfa í, hvort sem brotin eru framin af yfirvöldum eða vopnuðum hópum.
Lengi vel beindu mannréttindasamtök og alþjóðlegar eftirlitsstofnanir aðeins sjónum sínum að ríkisvaldinu og ábyrgð þess á að mannréttindi séu virt. En hnattvæðingin hefur að miklu leyti leitt til þess að vald færðist frá ríkisstjórnum til fjölþjóðlegra fyrirtækja og alþjóðlegra stofnana á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankann sem stjórna stórum hluta efnahags veraldar. Margar mikilvægar ákvarðanir sem snerta fjölda einstaklinga eiga ekki upptök sín í ríkisstjórnum heldur í stjórnum stórfyrirtækja. Sú afstaða að ríkisvaldið eitt beri ábyrgð á mannréttindum stenst ekki lengur. Öllum áhrifum fylgir ábyrgð. Þróun síðustu ára og ekki hvað síst undanfarinna mánaða sýnir, svo ekki verður um villst, að knýja verður á um að koma á virku eftirliti með starfsemi fyrirtækja og leggja á þau skýra lagalega ábyrgð á því að framfylgja mannréttindum í allri sinni starfsemi. Sú hugsun að einkarekstur fyrirtækja og markaðsöflin, þar sem frelsi er algjört, muni tryggja hagkvæma nýtingu fólks og auðlinda öllum til hagsbóta, stenst vart ef mannréttindi eru ekki virt. Oft er látið í veðri vaka að efnahagsvöxtur sé merki um aukna hagsæld þjóðar, jafnvel þó að ójöfnuður aukist og lífskjör þeirra sem búa á jaðri samfélagsins versni. Vissulega skiptir vöxtur í efnahag þjóðar miklu máli en hann tryggir ekki sjálfkrafa bætt lífskjör öllum til handa, ef réttindi sumra eru fótum troðin.
Ákvarðanataka innan fyrirtækja og framkvæmd ákvarðananna getur vissulega oft haft jákvæð áhrif á líf einstaklinga og samfélög, til dæmis með aukinni atvinnusköpun þar sem allir þættir starfsemi og reksturs taka mið af alþjóðlega viðurkenndum mannréttindum. En sum fyrirtæki grafa undan samfélögum og réttindum einstaklinga, beint eða óbeint, með starfsemi sinni, annað hvort vegna skammsýni í allri áætlanagerð um möguleg áhrif á umhverfið og mannréttindi eða vegna algjörs skeytingarleysis um áhrif sín á þessa þætti.
Þar sem hörð samkeppni alþjóðlegra fyrirtækja ríkir um auðlindir jarðar eru samfélög oft grátt leikin. Fólk sætir oft nauðungarflutningum í tíma og ótíma, er hrakið með valdi brott af heimilum sínum án þess að það fái tjónið bætt eða því sé útvegað annað húsaskjól. Þá er lífsviðurværi fólks oft ógnað eða það að engu gert, þegar fyrirtæki menga jarðveginn eða nærliggjandi vatnssvæði, sem fólkið hefur lifibrauð af, með losun efnaúrgangs. Jafnan er um að ræða landsvæði sem fólk hefur lifað á svo áratugum skiptir. Dæmi af þessu tagi er mál Lubicon Cree-frumbyggja í Alberta-héraði í Kanada sem lengst af lifðu á landinu sem nú hefur að stórum hluta verið lagt undir olíu- og gasvinnslu en svæðið er afar ríkt af þeim náttúruauðlindum. Allt frá því að byrjað var að bora eftir olíu og gasi í héraðinu, árið 1970, hefur efnahagsvöxtur aukist til muna en frumbyggjarnir hafa ekki hlotið sinn skerf af þeirri auðlegð. Raunar hefur hlutfall þeirra Lubicon Cree-fjölskyldna sem þurfa á fjárhagsstuðningi að halda hækkað til muna frá því að olíuframleiðsla hófst á svæðinu, eða úr 10 í 90 prósent.
Af völdum olíuvinnslu og skógarhöggs hefur náttúrulíf í Alberta-héraði beðið hnekki og það haft gríðarleg áhrif á veiðar sem margir höfðu að lifibrauði. Allt frá árinu 1984 hafa Lubicon Cree-frumbyggjar ennfremur vakið athygli á alvarlegum heilsubresti meðal íbúanna sem leitt hefur af olíustarfsemi á svæðinu. Fjölmörg dæmi af svipuðum toga þar sem stórfyrirtæki stunda jarðefnavinnslu og sniðganga umhverfis- og mannréttindavernd eru tiltæk, eins og til að mynda olíustarfsemi Shell á óshólmasvæði Níger í Nígeríu.
En þrátt fyrir fjölda dæma af skýlausum réttindabrotum fyrirtækja er ekki fyrir hendi neitt alþjóðlegt eftirlitskerfi með framferði þeirra þegar kemur að mannréttindum og þeir sem fyrir mannréttindabrotum verða hljóta sjaldnast nokkrar bætur. Einnig þykir sýnt að ríkisstjórnir sem ber skylda samkvæmt alþjóðalögum til að vernda fólk gegn mannréttindabrotum fyrirtækja skortir til þess getu eða vilja. Og það eru oftast hinir fátæku sem bera meginþungann af slæmu framferði eða mannréttindabrotum stórfyrirtækja sem starfa í þróunarríkjunum. Refsileysi ýtir undir fleiri mannréttindabrot og það festir fátækt og misrétti enn frekar í sessi og styrkir hindranir sem þegar standa í vegi fyrir því að fátækir fái grundvallarréttindum sínum fullnægt, eins og réttinum til menntunar eða heilsugæslu.
Lykillinn að breytingum felst í raunverulegri ábyrgð fyrirtækja og fjármálastofnana á mannréttindum, ekki aðeins í orði heldur einnig á borði. Ekki eingöngu með alþjóðlegum viðmiðum um framferði fyrirtækja í þeim samfélögum sem þau starfa í, heldur með bindandi lagaákvæðum, bæði í alþjóðalögum og landslögum.
Amnesty International mun leggja allt kapp á að brúa það hyldýpi sem nú ríkir á milli loforða og efnda um ábyrgðarskyldu fyrirtækja og alþjóðlegra fjármálastofnana. Það verður gert með því að kalla eftir sterkara regluverki, bæði á alþjóðavettvangi og innan einstakra ríkja, til að sporna megi við mannréttindabrotum, knýja fram alþjóðleg meginviðmið um mannréttindi sem fyrirtæki taka tillit til í allri áætlanagerð og á öllum stigum ákvarðanatöku, og að síðustu tryggja einstaklingum, sem þolað hafa mannréttindabrot af hálfu fyrirtækja, aðgang að réttarkerfinu.
Lestu þér nánar til um starf Amnesty International á þessum vettvangi