Spurningar og svör um framsal

1. Hvað er „framsal“?

Amnesty International notar hugtakið „framsal“(e. rendition) þegar átt er við margs konar aðgerðir bandarískra yfirvalda sem felast í að flytja einstaklinga frá einu landi til annars án þess að slíkir flutningar fari í gegnum réttar- eða stjórnarfarslegt ferli, t.d. hefðbundið framsal. Þessar, aðgerðir, sem oftast eru leynilegar, varða m.a. flutning á föngum úr „stríðinu gegn hryðjuverkum“ í varðhald til annarra ríkja, móttöku á einstaklingum í varðhald frá erlendum yfirvöldum, og rán á grunuðum einstaklingum af erlendri grundu.

Í Bandaríkjunum kallast það „sérstakt framsal“(e. extraordinary rendition) þegar fangi er færður úr varðhaldi bandarískra yfirvalda í varðhald til erlends ríkis. Slíkt „sérstakt framsal“ virðist hafa verið stundað af leyniþjónustu Bandaríkjanna, CIA, frá árinu 1995. Einnig kallast það „sérstakt framsal“ þegar grunaðir eru fluttir í varðhald til bandarískra yfirvalda, þeim haldið og þeir yfirheyrðir af bandarískum starfsmönnum á erlendri grundu. Slík tilfelli kallast einnig „gagnstætt framsal“ (e. reverse rendition). Amnesty International kallar allar slíkar aðgerðir „framsal“.

2. Hvað kemur fyrir fórnarlömb „framsals“?

Sum fórnarlömb „framsals“ birtast síðar í opinberum, bandarískum fangelsum, t.d. fangelsinu við Guantánamo-flóa. Aðrir hafa einfaldlega „horfið“ í kjölfar handtöku bandarískra útsendarar eða flutnings yfir í varðhald Bandaríkjanna.

Samkvæmt heimildum hefur leyniþjónusta Bandaríkjanna flutt einstaklinga til annarra landa, t.d. Egyptalands, Jórdaníu, Pakistan, Sádi-Arabíu og Sýrlands, gjarnan með leynilegum flugvélum sem teknar eru á leigu af leppfyrirtækjum. Flest þeirra ríkja sem taka á móti þessum einstaklingum frá Bandaríkjunum nota pyndingar og annars konar illa meðferð við yfirheyrslur. Því er haldið fram að ríki sem nota pyndingar hafi verið sérstaklega valin til að taka á móti föngum til yfirheyrslu. Einnig hafa bandarískir spyrjendur við yfirheyrslu, að sögn, notað flutning til slíkra ríkja sem hótun.

Auk þess er því haldið fram að fórnarlömb „framsals“, sem flutt hafa verið yfir í varðhald Bandaríkjanna frá öðrum löndum, hafi verið haldið í leynilegum fangelsum reknum af Bandaríkjastjórn utan bandarískrar lögsögu (stundum kallaðir „svartir staðir“). Sjá spurningu 6: Hvað eru „svartir staðir“?

3. Hafa Bandaríkin viðurkennt að þau stundi „framsal“?

Bandaríkjastjórn hefur játað ástundum „framsals“. Hún heldur því fram að því sé ætlað að flytja fanga úr „stríðinu gegn hryðjuverkum“ til heimalands þeirra eða annarra landa þar sem þeir skuli yfirheyrðir, leiddir fyrir dóm eða þeim haldið. Stjórnin hefur haldið því fram að þessum flutningum sé hagað í samræmi við ákvæði bandarískra laga og alþjóðasáttmála, m.a. Samningsins gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri og niðurlægjandi meðferð og refsingu. Hún afneitar fangaflutningum milli landa í þeim tilgangi að leyfa yfirheyrslur þar sem gripið er til pyndinga.

 

4. Samþykkir Amnesty International fullyrðingar Bandaríkjanna um að „framsal“ sé löglegt?

Amnesty International telur að slíkar aðferðir séu ólöglegar því þær hunsa allt réttar- og stjórnarfarslegt ferli, til dæmis hefðbundið framsal. Samkvæmt alþjóðalögum er ólöglegt að flytja fólk milli landa án þess að ákvörðunin hafi farið í gegnum einhvers konar réttar- eða stjórnarfarslegt ferli.

Auk þess voru flest fórnarlömb „framsals“ handtekin og þeim haldið á ólöglegan hátt. Sumum var rænt en öðrum var neitað um málsmeðferð. Mörgum fórnarlambanna var eða er enn haldið í löngu og handahófskenndu varðhaldi og þau eru eða hafa verið látin hverfa með valdi. Öll fórnarlömb „framsals“ sem Amnesty International hefur rætt við segjast hafa verið látin sæta pyndingum og annarri illri meðferð.

„Framsal“ felur yfirleitt í sér margs konar mannréttindabrot, m.a. brottnám, handahófskennda handtöku ásamt varðhaldi og ólöglegan flutning án málsmeðferðar. Það brýtur einnig gegn fjölmörgum öðrum varnöglum til verndar mannréttindum; t.d. hafa fórnarlömb „framsals“ ekkert tækifæri á að mótmæla varðhaldinu eða handahófskenndri ákvörðun um að senda þau til annars lands.

„Framsal“ gegnir lykilhlutverki í alþjóðlegu kerfi leynilegra flutninga og handahófskenndra ákvarðana um varðhald. Þessu kerfi er ætlað að halda fólki föngnu, oft til að ná frá þeim upplýsingum. Þetta kerfi lýtur engum lagalegum hömlum eða eftirlits frá dómskerfinu. Flestir þeirra sem haldið er í leynilegum fangelsum (svokölluðum „svörtum stöðum“) eru fórnarlömb „framsals“. Sjá spurningu 6: Hvað eru „svartir staðir“?

 

5. Hvað eru fórnarlömb „framsals“ mörg að mati Amnesty International?

Tiltæk sönnunargögn benda til þess að fórnarlömbin skipti hundruðum. Þó er afar erfitt að meta umfang „framsals“ því mikil leynd ríkir yfir flutningum og varðhaldi fórnarlambanna enda er þeim haldið utan valdsviðs laganna.

Bandaríkin hafa viðurkennt að hafa fangað um 30 einstaklinga „sem hafa mikið gildi“, líklega hátt setta meðlimi Al-Kaída, og er staðsetning þeirra óþekkt. Flestir þeirra hafa þurft að þola „framsal“ minnst einu sinni. The Washington Post sagði nýlega frá því að leyniþjónusta Bandaríkjanna, CIA, rannsakaði tæplega 40 önnur tilfelli. Er þar um að ræða „rangt framsal“ þar sem fólk var sett í varðhald á grundvelli misvísandi sönnunargagna eða nafnaruglings. Félag lögmanna í New York taldi árið 2005 að um 150 einstaklingar hefðu verið „framseldir“ til annarra landa síðan 2001. Mat félagsins er líklega lágt því forsætisráðherra Egyptalands sagði árið 2005 að Bandaríkin hefðu flutt um 60-70 fanga aðeins til Egyptalands. Einnig telur fyrrum starfsmaður CIA, sem hefur mikla reynslu á svæðinu, að „hundruð“ fanga gætu hafa verið send í fangelsi til Mið-Austurlanda af bandarískum stjórnvöldum.

Um 25 tilvik „framsals“ hafa verið gerð opinber og Amnesty International hefur upplýsingar um nokkur önnur tilfelli „framsals“ og „mannshvarfa“. Sjá spurningu 11: Hefur Amnesty International einhver sönnunargögn frá einstaklingum? Sjá einnig: USA: human dignity denied: Torture and accountability in the „war on terror“ (AI Index: AMR 51/145/2004) [http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAMR511452004]

 

6. Hvað eru „svartir staðir“?

Talið er að leyniþjónusta Bandaríkjanna, CIA, reki kerfisbundið net leynilegra fangelsa sem hafa verið starfrækt í um 8 löndum á ýmsum tímum. Í leynilegum skjölum eru þau kölluð „svartir staðir“. Skýrslur herma að þessi fangelsi séu yfirleitt notuð á víxl og eru fangarnir fluttir saman milli staða frekar en að þeim sé dreift á mismunandi fangelsi. Þótt tilvist leynilegra fangelsa hafi verið þekkt síðan snemma árs 2002 þá greindi Washington Post fyrst frá hugtakinu „svartir staðir“ í nóvember 2005.

 

7. Hvar eru þessir „svörtu staðir“?

Amnesty International hefur ítrekað fengið skýrslur um að Bandaríkin reki, eða hafi rekið, fangelsi í Afganistan, við Guantánamo-flóa á Kúbu, í Írak, Jórdaníu, Pakistan, Tælandi, Úsbeskistan og öðrum óþekktum stöðum í Evrópu og víðar, m.a. breska Indlandshafssvæðinu við Diego Garcia. Bandaríska utanríkisráðuneytið, alríkislögreglan (FBI) og leyniþjónustan (CIA) hafa ekki viljað tjá sig um þessar skýrslur. Breska ríkisstjórnin hefur hafnað ásökunum um að slík fangelsi séu á Diego Garcia.

 

8. Hvernig er ástandið á slíkum „svörtum stöðum“?

Amnesty International gaf út ítarleg viðtöl við þrjá menn frá Jemen sem „hurfu“ í varðhaldi Bandaríkjanna og var haldið leynilega í 18 mánuði. Samkvæmt vitnisburði þeirra voru þeir fluttir nokkrum sinnum en var ávallt haldið í algerri einangrun í gluggalausum klefum með berum veggjum og gólfi og án nokkurrar náttúrulegrar birtu. Þeir töluðu aðeins við spyrjendur þeirra við yfirheyrslur og enginn annar yrti á þá. Í klefum þeirra heyrðist í sífellu lágtíðnihljóð, „hvítt suð“ (ógreinileg hljóð sem geta ekki kallast tónlist) sem stundum vék fyrir háværri vestrænni tónlist. Ljósið var kveikt allan sólahringinn og þeir gátu aðeins greint tíma dagsins á tegund máltíða eða þegar þeim var sagt að það væri kominn tími til að biðja. Í rúmt ár vissu mennirnir ekki í hvaða heimshluta þeir voru, hvort úti væri nótt eða dagur, heitt veður eða kalt, rigning eða sólskin. Fyrstu 6-8 mánuðina eyddu þeir nær öllum tíma sínum í að stara á tóma veggina í klefum sínum sem þeir yfirgáfu aðeins til að fara í yfirheyrslur. Mennirnir þrír sáu aldrei hvorn annan eða aðra fanga. Hins vegar reiknaði einn þeirra út að um 20 manns var fylgt í sturtuherbergið í fangelsisálmu hans í hverri viku. Hann vissi þó ekki hversu margar álmur voru í fangelsinu.

 

Tiltækar upplýsingar um einstaklinga sem vitað er að eru í haldi á „svörtum stöðum“ bendir til þess að margir þeirra hafi verið fórnarlömb „framsals“.

 

Sjá: USA/Jordan/Yemen - Torture and secret detention: Testimony of the ‘disappeared’ in the ‘war on terror’ (AI Index: AMR 51/108/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511082005] og United States of America/Yemen: Secret detention in CIA ‘black sites’ (AI Index: AMR 51/177/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511772005]

 

9. Er leynilegt varðhald ólöglegt?

Bandaríkjastjórn og aðrar ríkisstjórnir neita að viðurkenna varðhald margra fórnarlamba „framsals“ eða halda örlögum þeirra og dvalarstað leyndum, jafnvel frá fjölskyldum og lögfræðingum fanganna.

 

Það kallast „mannshvarf“ þegar fólki er haldið í leynilegu varðhaldi og stjórnvöld neita að upplýsa um örlög þeirra eða dvalarstað. Þessi ástundun kallast öðru nafni þvingað mannshvarf og skírt er kveðið á um bann við því í alþjóðalögum (sjá UN Declaration on the Protection of All Persons from Enforced Disappearance frá 1992 og uppkastið International Convention for the Protection of All Persons from Enforced Disappearance). Alþjóðalög skylda ríki til að halda fólki sem svipt er frelsi sínu í opinberlega viðurkenndum fangelsum.

 

Þvingað mannshvarf er brot á alþjóðalögum sem m.a. kveða á um rétt einstaklings á viðurkenningu fyrir lögum, rétt til frelsis og persónuöryggis og rétt til að vera hlíft við pyndingum og annarri illri meðferð. Það brýtur einnig gegn, eða í það minnsta ógnar réttinum til lífs. Í sumum tilfellum má einnig líta á þvingað mannshvarf sem glæp gegn mannkyninu. Sjá: ‘Disappearances’ in the ‘war on terror’ (AI Index: ACT 40/013/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511772005]

 

Lagaleg vernd nær ekki til „horfinna“ fanga sem eru einangraðir frá umheiminum og algjörlega á valdi gæslumanna sinna. Þeir hafa engan aðgang að lögfræðingum, ættmennum eða læknum. Þeim er oft haldið í langvinnu og handahófskenndu varðhaldi án þess að þeir sæti ákæru eða komi fyrir dóm. Lögmæti handtöku og varðhalds er ekki metið af dómara eða sambærilegu yfirvaldi og fangarnir geta ekki mótmælt því. Engir óháðir aðilar, innlendir eða alþjóðlegir, eru fengnir til að hafa eftirlit með aðstöðu og meðferð á föngunum. Leyndin sem ríkir yfir varðhaldinu greiðir fyrir yfirhylmingu á frekari mannréttindabrotum sem þeir líða fyrir, m.a. pyndingum eða illri meðferð, og gerir stjórnvöldum kleift að skorast undan ábyrgð.

 

Alþjóðleg mannréttindasamtök og -stofnanir hafa haldið því fram að leynilegt varðhald og þvinguð mannshvörf teljist í sjálfu sér til illrar meðferðar eða pyndinga. Er þá tekið tillit til þjáningar fanga sem geta ekki haft samband við nokkurn utanaðkomandi mann, m.a. fjölskyldumeðlimi, og vita ekki hvort að þeir verði nokkurn tíman frjálsir eða fái að sjá fjölskyldur sínar á ný.

 

Það sama á við þær þjáningar sem fjölskyldur „horfinna“ einstaklinga þurfa að líða. Í mörgum tilfellum hafa alþjóðleg mannréttindasamtök og -stofnanir haldið því fram að þegar fjölskyldum er neitað um vitneskju um örlög ættingja sinna þá brjóti það gegn banni við pyndingum og illri meðferð.

 

10. Bandaríkjastjórn hefur neitað því að „framsal“ sé notað til að auðvelda pyndingar. Hvaða sannanir hefur Amnesty International til að mótmæla þessu?

Amnesty International hefur fengið upplýsingar úr viðtölum sem samtökin hafa tekið við fórnarlömb „framsals“ og frá margs konar öðrum heimildum, m.a. skriflegum vitnisburði fórnarlamba, yfirlýsingum sem þau hafa gefið lögmönnum sínum og fjölskyldum og yfirlýsingum frá fyrrum varðhaldsföngum.

 

Margar þessara frásagna halda því fram að fangar hafi þurft að líða pyndingar og annars konar illa meðferð, bæði líkamlega og andlega. (Sjá spurningu 11: Hefur Amnesty International einhver sönnunargögn frá einstaklingum?) Aðgerðum og stjórnarháttum í fangelsum reknum af Bandaríkjunum er ennfremur ætlað að valda hámarks hugsanaruglingi og áreiti. Að hettuklæða, handjárna, hlekkja, einangra og áreita með hljóðum skaðar sjón, heyrn og lyktarskyn. Það leiðir til hugsanaruglings, eykur á viðkvæmni og veldur sálrænni og líkamlegri þjáningu. Sýnt hefur verið fram á að langvinn einangrun veldur þunglyndi, ofsóknarkennd, árásargirni, ofsjónum og sjálfsmorðum. Fyrrum fangar í „stríðinu gegn hryðjuverkum“ undirstrika ítrekað hina sálænu þjáningu sem langvarandi einangrun og óvissa um eigin örlög veldur. Margir hafa sagt að það sé jafnvel enn verra en sú líkamlega misnotkun sem þeir þurfa að líða.

 

11. Hefur Amnesty International einhver sönnunargögn frá einstaklingum?

Fórnarlömb „framsals“ hafa gefið Amnesty International eftirfarandi vitnisburði.

 

Muhammad Abdullah Salah al-Assad, jemenskur ríkisborgari, var handtekinn í desember 2003 á heimili sínu í Tansaníu af tansanískum lögreglumönnum. Hann var fluttur yfir í flugvél sem beið hans og þar var hann færður í hendur bandarískra yfirvalda. Eftir tvær vikur í óþekktu fangelsi var honum flogið í annað fangelsi og þar var hann í haldi í aðrar tvær vikur. Síðan var hann fluttur með bíl í þriðja fangelsið þar sem honum var haldið í þrjá mánuði. Seinast var hann fluttur leynilega í apríl 2004. Þá var honum haldið í einangrun fram í maí 2005 þegar hann var færður aftur til Jemen með sömu flugvél og flutti Salah Nasser Salim ‘Ali og Muhammad Faraj Ahmed Bashmilah. Í janúar 2006 var honum enn haldið í Jemen.

 

Salah Nasser Salim ‘Ali, jemenskur ríkisborgari, var handtekinn í ágúst 2003 í Indónesíu þar sem hann bjó. Indónesískir embættismenn sögðu honum að verið væri að flytja hann úr landi til Jemen í gegnum Jórdaníu en þegar hann lenti í Jórdaníu var hann handtekinn og settur í varðhald. Hann segist hafa verið laminn af jórdönskum embættismönnum, m.a. var hann fórnarlamb pyndingaraðferðar sem kallast falaqa sem felst í að berja menn í iljarnar með prikum. Muhammad Faraj Ahmed Bashmilah, annar jemenskur ríkisborgari búsettur í Indónesíu, var handtekinn í Jórdaníu í október 2003. Hann segist hafa verið pyndaður í þá fjóra daga sem hann var í varðhaldi í Jórdaníu. Báðir mennirnir voru fluttir á leynilegan stað með lítilli flugvél. Þar dvöldu þeir í sex mánuði og voru yfirheyrðir af bandarískum embættismönnum. Þeir voru síðan fluttir til varðhalds á annan leynilegan stað sem rekinn var af Bandaríkjamönnum. Þar var þeim haldið í einangrun í rúmt ár. Þeir voru fluttir aftur til Jemen í maí 2005 og voru þeir þar enn í haldi í janúar 2006.

 

Mahrer Arar, ríkisborgari Sýrlands og Kanada, flutti til fæðingarlands síns, Kanada, frá Sýrlandi árið 1987. Hann varð kanadískur ríkisborgari árið 1991. Í september 2002 var hann að skipta um flugvél í New York á leið heim frá Túnis þar sem hann hafði dvalið í fríi ásamt fjölskyldu sinni. Hann var færður í varðhald af bandaríska innflytjendaeftirlitinu (US Immigration and Naturalization Service) og var haldið í einangrun í New York í 13 daga áður en honum var sagt að hann yrði fluttur úr landi til Sýrlands. Hann var færður í hlekkjum í litla einkaþotu sem flaug með hann til Jórdaníu. Þar var hann yfirheyrður og barinn áður en hann var fluttur landleiðina til Sýrlands. Í Sýrlandi segist hann hafa verið barinn alvarlega með rafmagnssnúrum og honum hótað rafstuði á meðan sex daga yfirheyrslu stóð. Hann segist hafa verið í haldi í rúmlega 10 mánuði, einn í pínulitlum, ljóslausum kjallaraklefa sem hann kallaði „gröfina“. Honum var loks sleppt án ákæru ári síðar, í október 2003. Í febrúar 2004 skipuðu kanadísk yfirvöld nefnd til að rannsaka aðgerðir kanadískra embættismanna í máli Maher Arar. Stephen Toope prófessor fékk það hlutverk að komast að staðreyndum málsins. Í skýrslu Toope frá október 2005 segir: „? þegar barsmíðum fækkaði varð alvarlegasta hlið varðhaldsins sá daglegi hryllingur að þurfa að búa í agnarsmáum, dimmum og rökum klefa, aleinn án lesefnis (síðar fékk hann þó Kóraninn að lesa). Í fyrstu var klefinn skjól frá líkamlegri þjáningu en síðar varð hann pyndingarklefi. Arar dvaldi í þessum klefa í tíu mánuði og tíu daga. Hann fékk aldrei að líta dagsins ljós nema við heimsóknir ræðismanns hans ... Hr. Arar lýsir klefanum sem „gröf“ og „hægum dauðdaga“.

 

Sjá: USA: Deporting for torture? (AI Index: AMR 51/139/2003) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511392003]; USA/Yemen/Jordan: Secret detention and torture. Case sheet 1: Muhammad Faraj Ahmed Bashmilah (AI Index: AMR 51/125/2005) [http://web.amnesty.org/pages/stoptorture-yemencase1-eng]; USA/Yemen/Jordan: Secret detention and torture. Case sheet 2: Salah Nasser Salim ‘Ali (AI Index: AMR 51/126/2005) [http://web.amnesty.org/pages/stoptorture-yemencase2-eng]; USA/Yemen: "Disappearance", secret detention and arbitrary detention. Case sheet: Muhammad Abdullah Salah al-Assad (AI Index: AMR 51/176/2005) [http://web.amnesty.org/pages/stoptorture-yemencase1-eng].

12. Bandaríkjastjórn segir að „framsal“ sé löglegt og nauðsynlegt tæki á þeim óvissutímum sem fylgdu í kjölfar „stríðsins gegn hryðjuverkum“. Ógnin sem stafar af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi hlýtur að réttlæta breyttar aðgerðir.

 

Rammi alþjóðalaga veita ríkjum fullnægjandi tæki til að bregðast við alvarlegum ógnum. Ógnin sem stendur af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi krefst þess reyndar að lögregluyfirvöld þrói sérstakar aðferðir og tækni til lögreglueftirlits, rannsókna og upplýsingaöflunar. Alþjóðlegt samstarf telst til þessara þátta. Hins vegar getur þetta ekki réttlætt að gripið sé til leynilegs varðhalds, þvingaðra mannshvarfa, pyndinga, illrar meðferðar eða annarra mannréttindabrota. Ríkisstjórnir verða að virða skyldur sínar við alþjóðalög þegar þær grípa til aðgerða gegn hryðjuverkastarfsemi.

 

Alþjóðalög kveða sérstaklega á um algert bann við pyndingum og illri meðferð. Ríki eru skuldbundin til að fylgja þessum ákvæðum sama hvort þau eru aðilar að einstökum sáttmálum eða ekki. Bannið á við um sérhverjar aðstæður. Þar gilda engar undantekningar og ekki er hægt að afnema bannið, jafnvel ekki á tímum styrjalda eða almannahættu.

 

Ríkjum ber einnig ófrávíkjanleg skylda til að færa ekki nokkurn einstakling til lands þar sem hætt er við að hann verði pyndaður eða látinn sæta annars konar illri meðferð (regla sem bannar endursendingu (principle of non-refoulement)). Þessar skuldbindingar gilda um öll ríki, óháð því hvort þau hafa undirritað viðkomandi sáttmála eða ekki. Bannið á við um öll tilvik nauðungarflutninga. Engar undantekningar eru leyfðar og skiptir þá engu máli hvaða glæpi einstaklingurinn er grunaður um eða hversu hættulegur hann telst.

 

Sjá Cruel. Inhuman. Degrades us all. Stop torture and ill-treatment in the ‘war on terror’ (AI Index: ACT 40/010/2005). [http://web.amnesty.org/library/index/engact400102005]

 

13. Bandaríkjastjórn segist leita eftir tryggingu frá móttökulöndunum um að fangarnir verði ekki pyndaðir eftir að þeir hafa verið „framseldir“. Er „framsal“ þá ekki ásættanlegt?

 „Framsal“ er ólöglegt samkvæmt alþjóðalögum. (Sjá spurningu 4: Samþykkir Amnesty International fullyrðingar Bandaríkjanna um að „framsal“ sé löglegt?) Mannúðleg meðferð móttökulandsins gerir flutningana ekki ásættanlega og enn síður tryggingar um góða meðferð.

 

Bandaríkin halda því fram að þau leiti eftir tryggingum um meðferð fanga eftir „framsal“ og telja að þessar tryggingar eyði hættu á pyndingum og illri meðferð. Hins vegar er óásættanlegt að reiða sig á slíkar „diplómatískar tryggingar“. Samkvæmt alþjóðlögum ber ríkjum alger og skilyrðislaus skylda til að flytja engan einstakling til lands þar sem hætta er á að hann verði pyndaður eða látinn sæta illri meðferð (regla sem bannar endursendingu). Þessi skylda á við um öll ríki og leyfir ekki neinar undantekningar. Sjá: Cruel. Inhuman. Degrades us all. Stop torture and ill-treatment in the ‘war on terror’ (AI Index: ACT 40/010/2005). [http://web.amnesty.org/library/index/engact400102005]

 

Ef engin hætta er á að fangi sé látinn sæta pyndingum eða illri meðferð þá eru diplómatískar tryggingar óþarfar. Ef hætt er við að fangi verði pyndaður eða látinn sæta illri meðferð þá eru slíkar tryggingar að sjálfsögðu óáreiðanlegar. Sjá: ‘Diplomatic assurances’ – No protection against torture or ill-treatment (AI Index: ACT 40/021/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engact400212005]

 

Diplómatískar tryggingar geta ekki leyst Bandaríkin undan skyldum þeirra við reglu sem bannar endursendingu og þær geta ekki komið í staðinn fyrir þær skyldur móttökuríkjanna að koma á starfhæfum, kerfisbundnum og víðtækum varnöglum gegn pyndingum og illri meðferð.

 

14. Mörg ríki hafa neitað aðild að „framsali“. Hvaða sannanir hafið þið um annað?

Opinber og tiltæk gögn um „framsal“ nægja til að réttlæta alvarlegar áhyggjur. Auk þess hefur Amnesty International séð óopinber flugumferðargögn sem sýna að flugvélar sem notaðar hafa verið af leyniþjónustu Bandaríkjanna við „framsal“ hafa gert þúsundir flugferða til og frá evrópskum flugvöllum og inn og út úr evrópskri lofthelgi frá október 2001. Minnst átta slíkar flugferðir tengjast þekktum „framsalsmálum“. Tími og ferðaáætlanir gefa einnig til kynna að flugvélarnar séu notaðar til „framsals“. Þessar upplýsingar renna stoðum undir aðrar ítrekaðar og áreiðanlegar fréttir frá fjölmiðlum og frjálsum félagasamtökum um að flugvélar leigðar af bandarísku leyniþjónustunni séu notaðar til að „framselja“ fanga.

 

15. Hverjir aðrir hafa mælt á móti afneitun ríkjanna, fyrir utan Amnesty International, önnur frjáls félagasamtök og fjölmiðla?

 Sönnunargögn um aðild evrópskra ríkja að „framsali“ hefur komið frá mörgum aðilum, m.a. núverandi og fyrrverandi utanríkisráðherrum Bandaríkjanna. Í desember 2005 lét Colin Powell, fyrirverandi utanríkisráðherra, í það skína að vanþóknun sumra Evrópuleiðtoga væri hræsnisfull. Í viðtali við BBC sagði Powell: „Flestir evrópskra vina okkar geta ekki verið hneykslaðir á því að slíkt eigi sér stað ...  Staðreyndin er sú að við höfum á síðustu árum stundað viðtekna starfshætti þegar átt er við fólk sem ber ábyrgð á eða er grunað um hryðjuverkaárásir. Þannig er svokallað framsal er evrópskum vinum mínum hvorki nýtt né óþekkt.“ [Viðtal við David Frost, BBC World sjónvarsstöðin, 18. desember 2005].

 

Tveimur vikum áður sagði núverandi utanríkisráðherra, Condoleezza Rice, þegar hún var á ferðalagi um Evrópu, að gripið væri til „sérstaks framsals“ þegar ríki gætu ekki haldið eða sótt grunaða til saka og hefðbundið framsal væri ómögulegt. Hún sagði að í slíkum tilfellum gæti ríki kosið að vera samvinnuþýtt í „framsalsmálum“ og bætti við: „Bandaríkin hafa borið fulla virðingu fyrir fullveldi þeirra ríkja sem eru samvinnuþýð varðandi slík mál.“ Einnig sagði hún: „Sumar ríkisstjórnir kjósa að vinna með Bandaríkjunum við upplýsingaöflun, lögreglueftirlit og í hermálum. Slík samvinna gengur í báðar áttir. Við deilum upplýsingum sem hjálpar til við að vernda Evrópulönd gegn árásum og bjarga lífum Evrópubúa. [Ummæli við brottför hennar til Evrópu, vefsíða bandaríska utanríkisráðuneytisins, 5. desember 2005]. Ummæli Rice hafa verið túlkuð þannig að evrópsk ríki hafi samþykkt, eða a.m.k. vitað að flugvellir þeirra og lofthelgi væri notuð við „framsal“.

 

16. Af hverju ættu ríki að vera ábyrg fyrir því sem gerist í „framsalsflugvélum“ sem ferðast í gegnum yfirráðasvæði þeirra? Af hverju ættu ríki að bera ábyrgð á leynilegum fangelsum sem rekin eru á yfirráðasvæði þeirra af Bandaríkjunum?

Tilvik sem Amnesty International hefur skráð benda til þess að bandarískar stofnanir reiði sig talsvert á öryggissveitir og leyniþjónustur þeirra landa þar sem fórnarlömb „framsals“ eru handsömuð. Sum ríki hafa samþykkt að yfirráðasvæði þeirra sé notað til að auðvelda för leiguflugvéla bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, sem eru þekktar fyrir að hafa flutt fanga leynilega til landa þar sem þeim er hætt við að verða pyndaðir, látnir hverfa eða sæta illri meðferð. Önnur lönd hafa tekið við fórnarlömbum „framsals“ og flutt þau í eigin fangelsi þaðan sem þau hafa „horfið“, verið pynduð eða sætt illri meðferð. Einnig leikur grunur á að ríki hafi leyft Bandaríkjunum að reka leynileg fangelsi í þeirra lögsögu.

 

Ríki sem hjálpar eða aðstoðar annað ríki við að brjóta gegn alþjóðalögum er ábyrgt á alþjóðavísu ef það veitir aðstoðina vitandi af brotunum. Með öðrum orðum, ríki sem vísvitandi greiða fyrir pyndingum eða annars konar illri meðferð, þvinguðum mannshvörfum eða leynilegu varðhaldi eru meðsek um þessi brot.

 

Sumar ríkisstjórnir, m.a. í Evrópu, hafa haldið því fram að þær hafi ekki vitað af tilvist „framsals“. Hins vegar hafa fjölmiðlar og frjáls félagasamtök ítrekað fjallað um alþjóðlegt kerfi „framsals“, leynilegs varðhalds, þvingaðra mannshvarfa, pyndinga og illrar meðferðar sem hefur verið rekið af Bandaríkjunum frá 2001. Nú er því vart hugsanlegt að ríki hafi ekki tekið eftir svo stórtækum og kerfisbundnum brotum á alþjóðalögum.

 

Terry Davis, aðalritari Evrópuráðsins, hefur sagt að evrópskum ríkisstjórnum beri skylda til að rannsaka ásakanir um brot á réttindum sem tryggð eru með Mannréttindasáttmála Evrópu. „Vanþekking er ófullnægjandi sama hvort hún er til komin af ráðnum hug eða ekki.“

 

17. Hver er ábyrgð embættismanna Bandaríkjanna eða annarra landa sem hafa framkvæmt, skipað eða leyft þvingað mannshvarf og/eða pyndingar?

Þvinguð mannshvörf og pyndingar eru glæpir samkvæmt alþjóðalögum. Ríki ættu að ganga úr skugga um að þvinguð mannshvörf og pyndingar séu einnig lagabrot samkvæmt hegningarlögum.

 

Alþjóðalög skylda ríki til að lögsækja þá sem eru ábyrgir fyrir pyndingum og annars konar illri meðferð ásamt þvinguðum mannshvörfum. Ríkisstjórnir ættu að tryggja að allar ásakanir um þvinguð mannshvörf, pyndingar eða illa meðferð séu rannsakaðar af óháðum aðilum á skjótan, hlutlægan og áhrifaríkan hátt. Séu næg sönnunargögn fyrir hendi ætti hver sá sem grunaður er um að hafa framið, skipað eða leyft þvinguð mannshvörf, pyndingar og annars konar illa meðferð, að vera lögsóttur og látinn sæta réttlátri málsmeðferð. Sé hinn grunaði fundinn sekur ætti honum að vera refsað samkvæmt lögum í samræmi við alvarleika glæpsins án möguleika á dauðrefsingu.

 

18. Hvaða alþjóðlegu og svæðisbundnu stofnanir hafa þegar farið af stað með rannsóknir?

 Evrópuráðið hefur rannsakað meinta starfsemi bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, í Evrópu vegna gruns um að Evrópuríki séu viðriðin „framsalið“ og vegna notkunar á aðstöðu þeirra í „framsalsmálum“.

 

Laga- og mannréttindanefnd þings Evrópuráðsins er að athuga meinta tilvist leynilegra fangelsa í Evrópuráðsríkjum og farþegaflug sem gætu hafa flutt fanga án samráðs við dómsvald. Dick Marty, formaður og talsmaður nefndarinnar, sagði fjölmiðlum að upplýsingar sem nefndinni hefðu borist hefðu „styrkt trúverðugleika ásakana um aðild Evrópulanda að flutningum og tímabundnu varðhaldi yfir einstaklingum án þess að málsmeðferð hefði átt sér stað.“ [Yfirlýsing til fjölmiðla 13. desember 2005].

 

Aðalritari Evrópuráðsins, Terry Davis, hefur fengið Mannréttindadómstól Evrópu til að krefja öll aðildarríki ráðsins um upplýsingar um hvernig lög þeirra tryggi að sáttmálanum sé framfylgt á árangursríkan hátt með sérstakri áherslu að hindra ólöglegt varðhald og fangaflutninga. Aðildarríki verða að svara fyrir 21. febrúar 2006.

 

19. Hvaða ríki stunda nú þegar rannsóknir?

Nokkur Evrópuríki hafa að eigin frumkvæði hafið opinberar rannsóknir á meintu „framsali“. Þýskaland, Ítalía og Svíþjóð hafa gert rannsóknir á tengslum opinberra embættismanna við ákveðin „framsalsmál“. Spánverjar rannsaka nú hvort flugvélar leyniþjónustu Bandaríkjanna, CIA, hafi notað flugvelli eða lofthelgi landsins. Í öðrum löndum, t.d. Íslandi, Írlandi og Hollandi, hafa meðlimir ríkisstjórnarinnar eða aðgerðasinnar hvatt til opinberra rannsókna.

 

Danska utanríkisráðuneytið hefur, að því er virðist, bannað ákveðnum flugvélum í umsjá leyniþjónustu Bandaríkjanna að nota danska lofthelgi og flugvelli. Á Ítalíu hafa verið gefnar út handtökuskipanir á hendur 22 bandarískum leyniþjónustumönnum sem ásakaðir eru um aðild að ráni á egypska klerknum Osama Nasr Mostafa Hassan (öðru nafni Abu Omer) og flutningi hans til Egyptalands. Sjá: Torture and secret detention: Testimony of the ‘disappeared’ in the ‘war on terror’. Action sheet 4 – Egyptian authorities (AI Index: MDE 12/029/2005) [http://web.amnesty.org/library/Index/ENGMDE120292005]

 

20. Hvers er Amnesty International að krefjast?

Amnesty International hvetur öll ríki til að stöðva „framsal“, rannsaka og lögsækja alla þá sem ábyrgir eru fyrir mannréttindabrotum tengdum „framsali“ og tryggja að fórnarlömb og fjölskyldur þeirra fái fullar bætur.

 

Amnesty hvetur öll ríki sérstaklega til að :

• Stöðva „framsal“ og önnur mannréttindabrot sem því eru tengd, m.a. þvinguð mannshvörf, pyndingar og illa meðferð.
• Fordæma opinberlega „framsal“ og önnur mannréttindabrot því tengdu, m.a. þvinguð mannshvörf, pyndingar og illa meðferð. Að gera öllum ljóst að slík meðferð er ólögleg og verður ekki liðin.
• Tryggja að þau auðveldi á engan hátt „framsal“, né heldur önnur mannréttindabrot sem því tengjast m.a. þvinguð mannshvörf, pyndingar og illa meðferð.
• Krefjast sérstaklega ítarlegra og nákvæmra upplýsinga um notkun sérhverrar flugvélar sem lendir á flugvöllum ríkjanna og leigð er af leyniþjónustu Bandaríkjanna, CIA, eða leppfyrirtækjum hennar. Slíkar upplýsingar ættu m.a. að tiltaka tilgang flugsins, brottfarar- og lendingarstað vélarinnar ásamt fjölda og þjóðerni farþeganna og persónuupplýsingar um þá.
• Bregðast við ofangreindum upplýsingum eða öðrum tiltækum gögnum sem benda til þess að ákveðin flugvél eða einhver starfsmanna um borð framkvæmi eða hafi tengst mannréttindabrotum. Viðeigandi aðgerðir teljast m.a. að fara um borð í viðkomandi flugvél við lendingu til að framkvæma ítarlega rannsókn.
• Rannsaka allar ásakanir um að leynileg fangelsi séu eða hafi verið á yfirráðasvæði þeirra.
• Rannsaka allar ásakanir um að aðstaða þeirra sé eða hafi verið notuð til að aðstoða flugvélar leigðar af bandarísku leyniþjónustunni, CIA, eða leppfyrirtækjum hennar, hugsanlega til að flytja fórnarlömb „framsals“.
• Vísa öllum ásökunum til hæfra og sjálfstæðra yfirvalda til rannsóknar á skjótan, ítarlegan og hlutlægan hátt. Þessi yfirvöld ættu að hafa nauðsynleg völd og efni til að framkvæma árangursríka rannsókn, m.a. völd til að krefjast viðveru vitna og afhendingu viðeigandi gagna ásamt völdum til að fara í skyndilegar vettvangsrannsóknir. Sérstaklega ættu rannsakendur að hafa völd til að krefjast upplýsinga frá leyniþjónustu viðkomandi ríkis.
• Sækja til saka hvern þann sem grunaður er um að hafa framið, skipað eða leyft „framsal“ eða önnur mannréttindabrot sem því tengjast, m.a. þvinguð mannshvörf, pyndingar og illa meðferð. Sérhver lögsókn skal lúta málsmeðferð sem stenst alþjóðleg viðmið um réttlæti slíkrar meðferðar. Séu hinir grunuðu sakfelldir skal þeim refsað samkvæmt lögum í samræmi við alvarleika glæpsins án möguleika á dauðarefsingu.
• Tryggja að dómskerfið o.fl. greiði fullar skaðabætur til fórnarlamba „framsals“ og annarra mannréttindabrota sem því tengjast, m.a. þvingaðra mannshvarfa, pyndinga og illrar meðferðar. Einnig skulu fjölskyldur fórnarlambanna hljóta skaðabætur. Til skaðabóta teljast endurhæfing og trygging um að glæpurinn eigi sér ekki stað á ný auk peningagreiðsla.

 

Frekari upplýsingar

Ef þið leitið af frekari svörum við algengum spurningum varðandi notkun pyndinga og illrar meðferðar í „stríðinu gegn hryðjuverkum“, sjá:

• Cruel. Inhuman. Degrades us all. Stop torture and ill-treatment in the ‘war on terror’ (AI Index: ACT 40/010/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engact400102005]
• ‘Disappearances’ in the ‘war on terror’ (AI Index: ACT 40/013/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engact400132005]
• ‘Diplomatic assurances’ – No protection against torture or ill-treatment (AI Index: ACT 40/021/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engact400212005]
• USA: Human dignity denied: Torture and accountability in the ‘war on terror’ (AI Index: AMR 51/145/2004) [http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAMR511452004]
• USA/Jordan/Yemen - Torture and secret detention: Testimony of the ‘disappeared’ in the ‘war on terror’ (AI Index: AMR 51/108/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511082005]
• United States of America/Yemen: Secret detention in CIA ‘black sites’ (AI Index: AMR 51/177/2005) [http://web.amnesty.org/library/index/engamr511772005]