Spurningar og svör um pyndingar

1. Hvað eru pyndingar? Hvað er ill meðferð? Hver er munurinn?

Pyndingar eru skilgreindar í Alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum þannig: að þær feli í sér meðvitaða beitingu mikils líkamlegs eða andlegs sárauka, eða þjáningar m.a. í þeim tilgangi að fá upplýsingar, ná fram játningu eða til að refsa, ógna, eða þvinga einstaklinginn. Hugtakið er notað um þær tegundir illrar meðferðar sem eru sérstaklega alvarlegar og meðvitaðar.

Ekki er mögulegt að gera skýran greinarmun á þeirri meðferð sem telst vera pynding og þeirri sem telst vera grimmileg, ómannúðleg, eða niðurlægjandi (þ.e. ill meðferð). Í rauninni er óþarfi að gera þar greinarmun af því að allar tegundir pyndinga og illrar meðferðar eru algjörlega bannaðar samkvæmt alþjóðalögum. En þetta snýst ekki bara um lög. Alþjóðlegu lagaákvæðin eru grundvölluð á heimspekilegum skilningi, sem um ríkir almenn sátt í heiminum, þess efnis að pyndingar og ill meðferð séu andstyggilegar og ósiðlegar.

2. En geta ekki komið upp sérstakar kringumstæður þar sem þessi alþjóðlegu lagaákvæði eiga ekki við?

Bann við pyndingum og illri meðferð er regla alþjóðalaga. Það nær til allra ríkja óháð því hvort þau hafa samþykkt alþjóðasáttmála sem kveðja á um bannið. Það á við um allar kringumstæður án nokkurra undantekninga og ekki er hægt að afnema bannið, ekki einu sinni þegar stríðsástand eða almennt neyðarástand ríkir. Skýrt er kveðið á um þetta bann í alþjóðlegum mannréttindalögum. Einnig leggja alþjóðleg mannúðarlög, lagabálkar sem geta m.a. gilt um vopnuð átök, blátt bann við pyndingum og illri meðferð við allar aðstæður. Það þýðir að ríki hafa viðurkennt að jafnvel á stríðstímum skuli banna slíka ástundun jafnvel þótt hún geti treyst hernaðarlega yfirburði. Rómarsáttmáli Alþjóðlega sakamáladómstólsins fjallar um alvarlegustu glæpina samkvæmt alþjóðalögum og þar er lagt bann við pyndingum og illri meðferð sem teljast bæði glæpir gegn mannkyninu og stríðsglæpir.

Vegna þess að pyndingar og ill meðferð eru ólöglegar, alltaf og alls staðar, ættu ríkisstjórnir að fordæma þær opinberlega og gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir þær innan ríkisins sem utan. Þær ættu einnig að láta þá sem fremja eða taka þátt í pyndingum og illri meðferð koma fyrir dómstóla í sanngjörnum réttarhöldum á sama hátt og þær ættu að láta þá svara til saka sem fremja glæpi gegn mannkyninu og ráðast á óbreytta borgara.

3. Er ekki í lagi að svipta fanga svefni eða beita öðrum aðferðum sem valda óþægindum þegar verið er að yfirheyra grunaða hryðjuverkamenn?

Svefnskerðing, þvingun, harðræði og aðrar svokallaðar léttvægari aðferðir til að þvinga fanga til að veita upplýsingar eru bannaðar samkvæmt alþjóðlegu banni við grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð. Að halda höfði fanga á kafi í vatni þar til honum finnst hann vera að drukkna er grimmilegt og ómannlegt. Að ljósmynda nakinn einstakling og niðurlægja hann þannig kynferðislega, að svipta hann lágmarks sómatilfinningu og einkalífi er vanvirðandi. Aðrar grimmilegar aðferðir eru m.a. að brjóta mótstöðu á bak aftur með því að rugla fanga í ríminu s.s. með svefnsviptingu, truflun á skynfærum (m.a. að halda föngum í ljóslausum klefum), að hettuklæða fanga, að valda of miklu álagi á skynfæri t.d. með langvarandi hávaða, að beita miklum hita eða kulda og að halda föngum í óþægilegum líkamsstellingum.

Þessar aðferðir valda ekki líkamlegum áverkum en þær geta valdið miklum sálrænum skaða sem getur varað í mörg ár, jafnvel ævilangt. Svefnsvipting skaðar heilastarfsemi, m.a. athyglisgáfu, minni, rökleiðslu, ákvarðanatöku og samskipti með orðum. Afleiðingar langvarandi einangrunar geta verið sérlega alvarlegar, m.a. verða fórnarlömbin ófær um að hugsa eða einbeita sér, þau verða áttavillt, þjást af ofsjónum, þunglyndi og öðrum alvarlegum sálrænum kvillum sem leiðir til þess að þau reyna að skaða sig sjálf eða fremja sjálfsvíg.

Afleiðingar slíkra aðgerða aukast oft hægt og hægt. Að skerða svefn einstaklings um 15 mínútur er pirrandi en langvarandi svefnleysi reynist valda alvarlegum og langvarandi sálrænum skaða. Það sama gildir um óþægilegar líkamsstellingar og brenglun á skynfærum. Séu slíkar aðferðir notaðar í sameiningu til langs tíma vinna aðferðirnar og tíminn saman að því að stytta tímann þar til að fórnarlambið brotnar niður.

Hver sú stefna eða lagakerfi sem leyfir pyndingar og illa meðferð, jafnvel aðeins við neyðaraðstæður, grefur undan grundvallarbanni við notkun ómannlegra aðferða og gerir ómögulegt að ákvarða skýr mörk við notkun pyndinga. Amnesty International veit ekki um ríki sem beita aðeins illri meðferð en aldrei pyndingum til að ná upplýsingum frá föngum. Ef við fjöllum um málið út frá siðferðilegum og hagnýtum sjónarhóli ber að spyrja: Ef leyfilegt er að grípa til líkamlegs og sálræns þrýstings við yfirheyrslur, hvenær hættum við þá að auka þrýstinginn ef hinn grunaði neitar að upplýsa okkur? Þegar reglan um algert bann við ómannlegri meðferð er brotin þá er tilhneigingin sú að ganga alltaf lengra og lengra og að sökkva loks svo djúpt að nota aðferðir sem teljast pyndingar.

Þrátt fyrir þetta hafa bandarísk stjórnvöld reynt að komast hjá þessu alþjóðlega banni líkt og önnur ríki sem hafa stundað pyndingar og illa meðferð á föngum. Þau hafa stungið upp á mjög þröngri skilgreiningu á pyndingum og lýst illri meðferð í sumum tilvikum sem þvingunar- og harðræðisaðferðum. Þau hafa einnig haldið því fram að sum meðferð sé ekki endilega ólögleg heldur réttlætanleg með vísun í hernaðarlega nauðsyn og sjálfsvörn þótt hvorugt myndi nokkurn tímann réttlæta pyndingar eða illa meðferð fyrir lögum. Þar að auki verða pyndingar og ill meðferð ekki leyfileg þótt hugtökin séu endurskýrð. Fegrunarheiti má ekki nota til að forðast lagalegar og siðferðilegar skyldur.

 

4. Eru pyndingar og ill meðferð ekki stundum skásti kosturinn að því gefnu að aðeins sé gripið til þeirra í neyð? Væri ekki ásættanlegt að fara illa með eina manneskju ef það gæti bjargað þúsundum mannslífa?

Mannkynssagan segir okkur frá tilraunum sem gerðar voru til að réttlæta pyndingar og aðra illa meðferð í nafni háleitra markmiða, t.d. almannaheillar, frelsis og annarra hugsjóna, m.a. trúarlegra. En við getum ekki varið hugsjónir og grundvallargildi með gjörðum sem grafa undan þeim. Rétturinn til að vera frjáls frá pyndingum og öðrum birtingarmyndum grimmdar, niðurlægingar og ómannlegrar meðferðar eru ef til vill þau mannréttindi sem njóta hvað víðtækastrar viðurkenningar í heiminum í dag. Ef bannið gegn pyndingum og annarri illri meðferð er virt að vettugi hvaða von er þá fyrir vernd annarra mannréttinda?

Hið algera og skilyrðislausa bann við pyndingum og illri meðferð veitir ekkert svigrúm til að gert sé upp á milli mismunandi einstaklinga eða milli einstaklings og almannaheillar. Alþjóðalög, almennar siðareglur og alþjóðasamfélagið kveða á um skilyrðislaust bann við öllum ómannúðlegum gjörðum, sama hver fremur þær.

Mannréttindi er aðeins hægt að vernda á áhrifaríkan hátt með því að virða þau grundvallargildi að sérhver einstaklingur hafi ákveðin meðfædd grundvallarréttindi sem ekki er hægt að brjóta á, ekki einu sinni í nafni almannaheilla, neyðarástands, þjóðaröryggis eða hugsjóna, trúarlegra sem annarra. Annars er enginn óhultur.

 

5. Ef einhver væri í þann mund að varpa kjarnorkusprengju myndi ekki ill meðferð eða jafnvel pyndingar, jafnvel þótt þær séu andstyggilegar, vera réttlætanlegar ef þær myndu ná fram mikilvægum upplýsingum sem gætu bjargað þúsundum mannslífa?

Pyndingar og ill meðferð eru ólöglegar og óréttlætanlegar. Þegar gefið er í skyn að slíkt sé réttlætanlegt undir ákveðnum kringumstæðum er það byggt á þeim forsendum að tilgangurinn helgi meðalið. Þessi röksemdarfærsla er svipuð þeirri sem gjarnan eru notaðar til að réttlæta hryðjuverk.

Gefið hefur verið í skyn að notkun pyndinga sé hægt að stjórna og takmarka við öfgakenndar og knýjandi aðstæður. Því hefur jafnframt verið haldið fram að pyndingar muni óumflýjanlega eiga sér stað og þess vegna sé betra að lögleiða þær og stjórna þeim frekar en að ríki afneiti þeim og framkvæmi þær í laumi. Einnig heyrist að það ætti að vera hægt að fá pyndingarheilmild frá dómsyfirvöldum ef í húfi eru upplýsingar sem gætu bjargað mannslífum og líkur eru á að einstaklingur búi yfir slíkum upplýsingum en vilji ekki miðla þeim. Slík heimild myndi kveða á um pyndingaraðferðir sem eru ekki banvænar t.d. að stinga sótthreinsaðri nál undir nögl á fingri til að valda óbærilegum sársauka.

Þessar sem og aðrar tillögur um að pyndingar séu leyfilegar við knýjandi aðstæður til að koma í veg fyrir mannslát í milljóna tali (tímasprengjurökin) eru byggðar á mjög ólíklegri, ímyndaðri atburðarás. Böðullinn tilvonandi þyrfti að ganga úr skugga um að sprengjan væri til í raun (þótt aðeins hryðjuverkamaðurinn hafi séð hana), að hún muni springa verði hún ekki gerð óvirk, að einstaklingurinn í haldi viti sannarlega hvar sprengjan sé (og að hún hafi ekki verið færð eða áformum breytt þegar hryðjuverkamaðurinn var fangelsaður), að ef hann verði pyndaður muni hann láta í té nauðsynlegar upplýsingar, að þær muni vera nákvæmar og leiða til þess að sprengjan verði gerð óvirk í tíma, og að það sé engin önnur leið til að komast að verustað sprengjunnar o.s.frv. Svo ólíklegar aðstæður mega ekki réttlæta vald ríkisstjórna til að heimila embættismönnum sínum að grípa til pyndinga og illrar meðferðar. Það er nauðsynlegt að viðhalda algeru banni gegn slíkum aðferðum svo að starfsmenn löggæslunnar freistist ekki til að notfæra sér þær í hvert skipti sem aðrar aðferðir skila engu.

Sönnunargögnin eru yfirþyrmandi. Ríki sem nota pyndingar og illa meðferð gera það á mjög víðtækan hátt. Þær eru notaðar sem viðbót við aðrar kúgunaraðferðir. Amnesty International hefur rannsakað pyndingar og aðra grimmilega, ómannlega og vanvirðandi meðferð um heim allan í áratugi. Við höfum ekki rekist á neitt ríki sem pyndar aðeins einu sinni, eða einungis í nokkrum knýjandi tilfellum. Pyndingar og grimmd verða víðtæk úrræði í hvert skipti sem þær eru viðurkenndar sem lögmæt tæki yfirvalda við knýjandi aðstæður. Aðferðirnar verða sífellt öfgafyllri en aðstæðurnar sífellt minna knýjandi. Þau ríki sem nota pyndingar og illa meðferð gegn pólitískum andstæðingum láta ekki þar við sitja heldur grípa til annarra ofbeldisfullra og undirokandi aðferða s.s. mannshvarfa og aftaka án dóms og laga, ekki aðeins gegn föngum heldur einnig gegn öðrum borgurum sem tengjast óvininum. Reynsla Amnesty International sýnir að viðhorf löggæslunnar breytist séu pyndingar ekki algerlega bannaðar. Með tímanum eflist sú skoðun að pyndingar og ill meðferð séu ásættanlegar. Slíkt hugarfar gegnsýrir að lokum allt kerfið svo að jafnvel þeir sem grunaðir eru um venjulega glæpi fá sömu meðferð og grunaðir hryðjuverkamenn.

Flest okkar myndu sammælast um að við myndum leyfa ríkisstjórnum okkar að grípa til aðgerða í neyðartilfellum sem við myndum venjulega banna þeim, t.d. að setja af stað leit, girða svæði af, banna samkomur, setja útivistarbann eða auka eftirlit. En með því að réttlæta pyndingar erum við í raun að leyfa ríkisstjórn okkar að taka borgara úr okkar hópi og gera hvað sem er við hann. Hægt er að fara yfir öll siðferðismörk. Erum við tilbúin til að veita ríkisstjórn okkar alræðisvald til fremja grimmdarverk?

Ef tryggja á öryggi og taka á hryðjuverkastarfsemi er eina úrlausnin að fylgja skýrum viðmiðum sem banna allar gerðir grimmilegrar og ómannúðlegrar meðferðar. Við getum ekki varið hugsjónir okkar með því að kollvarpa okkar eigin siðferðisgildum. Og við getum ekki svarað grimmdarverkum vopnaðra hópa með grimmdarverkum af hendi ríkisins.

 

6. Hvað ef líf barna þinna væri í hættu? Myndir þú ekki vilja að stjórnvöld gerðu allt sem í þeirra valdi stæði til að bjarga þeim?

Erfitt er að spá fyrir um gjörðir okkar þegar við örvæntum um ástvini. Viðbrögðin yrðu þó aðeins mælikvarði á skelfingu okkar en ekki fordæmi siðferðislegrar hegðunar. Undir slíkum kringumstæðum myndu sum okkar aldrei pynda, en sum gætu gert það. Ef barni er rænt af hryðjuverkamönnum myndu sumir foreldrar gera allt sem í þeirra valdi stæði til að bjarga barninu, jafnvel hlýða hryðjuverkamönnunum og koma sprengju fyrir.

Jafnvel þótt við getum sett okkur í spor foreldranna, og skilið hryllinginn og örvæntinguna, þá getum við ekki notað tilfinningar þeirra sem réttlætingu fyrir pyndingum eða notkun sprengja. Lög og stefna ríkisins ættu ekki að ákvarðast af persónulegum tilfinningum jafnvel þótt viðbrögðin séu skiljanleg. Hlutverk ríkisins er að tryggja lög og reglu og að vernda mannréttinda allra einstaklinga í þeirra umsjá.

 

7. Af hverju ættu hryðjuverkamenn að hafa sömu réttindi og við þegar þeir virða ekki okkar réttindi?

Amnesty International fordæmir allar ráðgerðar árásir á almenna borgara, t.d. að sprengja upp veitingastaði, lestarstöðvar og aðrar byggingar og myrða þannig þúsundir einstaklinga. Meðvitaðar árásir á almenna borgara eru alvarlegt brot á grundvallarmannréttindum og stríða gegn grunnviðmiðum mannúðar. Amnesty International fordæmir slík grimmdarverk og samtökin hvetja til þess að hinir ábyrgu verði látnir svara til saka, að aðild þeirra sé rannsökuð, þeir dregnir fyrir dómstóla og þeim refsað reynist þeir sekir. Ríkisstjórnir eru skuldbundnar til að tryggja að þeir sem áforma og framkvæma slík ódæðisverk fái réttláta dómsmeðferð og verði þannig látnir svara til saka.

Rammi mannréttindalaga veitir svigrúm svo að ríki geti brugðist við óvenjulegum aðstæðum. Hægt er að takmarka eða svipta fólk ákveðnum mikilvægum mannréttindum t.d. frelsi, m.a. ferðafrelsi, hafi einstaklingur ólöglega stofnað eða áformað að stofna lífi annarra í hættu. En ákveðin grundvallarmannréttindi verða aldrei afnumin undir nokkrum kringumstæðum sama hvernig handhafar þeirra haga sér. Þ.á.m. eru rétturinn til frelsis frá pyndingum og illri meðferð. Þú mátt ekki pynda, myrða, nauðga, niðurlægja eða hneppa manneskju í þrældóm sama hversu hræðilegar gjörðir þessi einstaklingur er grunaður um eða hvort hann er sannur að sök. Árásir á almenna borgara ásamt pyndingum og illri meðferð brjóta á grunnmannréttindum. Annað brotið getur ekki afsakað eða réttlætt beitingu hins.

 

8. Haldið þið því fram að allir fangar séu saklausir?

Nei, við vitum það ekki. Sekt þarf að sanna enda er það grundvallarregla að allir séu saklausir þar til sekt sannast. Ef grunur leikur á að ákveðnir einstaklingar hafi tekið þátt í að framkvæma eða skipuleggja hryðjuverk þá ætti að rannsaka þá, ákæra og rétta yfir þeim á sanngjarnan hátt. Ef þeir eru fundnir sekir ætti að refsa þeim. Hins vegar hafa hátt settir meðlimir Bandaríkjastjórnar í stríðinu gegn hryðjuverkum kallað hina grunuðu hryðjuverkamenn og morðingja og kosið þannig að ákveða sekt þeirra fyrirfram.

Þegar ríkisstjórnir gera ráð fyrir sekt og refsa hinum seku með pyndingum og illri meðferð áður en réttarhöld eiga sér stað þá ógnar það frelsi og líkamshelgi okkar allra. Sérhvert okkar gæti verið sett í fangelsi fyrir ranga sök, t.d. ef óvinveittur nágranni upplýsir yfirvöld um að við séum mikilvægir hryðjuverkamenn. Slíkt hefur gerst og þá var fólk pyndað og illa leikið til að ná fram upplýsingum sem það bjó ekki yfir. Viljum við virkilega veita ríkisstjórnum svo mikið vald yfir okkur?

 

9. Ógnir dagsins í dag krefjast nýrra viðbragða. Þarf ekki að beita nýrri tækni til að berjast gegn ógninni sem stafar af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi?

Ógnin sem stafar frá alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi er ekki ný en vissulega þarf löggæslan að afla sér sérþekkingar og nýrra aðferða við eftirlit, rannsóknir og upplýsingaöflun, m.a. með því að stofna til alþjóðlegrar samvinnu. Þetta þarf allt að gera til að koma í veg fyrir hryðjuverk, vernda íbúa og sækja til saka hvern þann sem fremur eða reynir að fremja slík grimmdarverk. Aðferðirnar þurfa að taka mið af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi eins og hún hefur þróast á 21. öldinni, m.a. með aukinni notkun tölva og annarrar nútímatækni. Slíkt gæti krafist nýrra réttaraðferða og annarrar löggæslutækni en það réttlætir ekki notkun fornra aðferða s.s. pyndinga og illrar meðferðar.

Ríkisstjórnum ber skylda til að vernda öryggi borgaranna, að gera allar sanngjarnar ráðstafanir til að koma í veg fyrir hryðjuverk og að sækja til saka alla þá sem fremja eða skipuleggja slík brot. En ríkisstjórnum ber einnig skylda til að gera allt ofannefnt innan ramma sem verndar mannréttindi allra. Beiting pyndinga og illrar meðferðar getur komið í veg fyrir að grunaðir hryðjuverkamenn verði dregnir fyrir dómstóla því alþjóðleg mannréttindalög banna að upplýsingar sem koma fram við pyndingar séu notaðar sem sönnunargögn. Í mörgum löndum ríkir þetta bann einnig samkvæmt innanríkislögum.

Ríkið getur ekki, sama hversu valdamikið það er, tryggt fullkomið öryggi með fullri vissu um að enginn hryðjuverkamaður gæti nokkurn tíma framið grimmdarverk gagnvart borgurunum. Ef ríkjum væri fært ofurvald í þeirri viðleitni að koma á fullkomnu öruggi þá væri enginn frjáls og í raun ekki öruggur heldur gagnvart gríðarlegum völdum ríkisins. Mannréttindi og virðing fyrir alþjóðalögum þurfa að vera grundvöllur réttlætis og öryggis til þess að grundvallarmannréttindi njóti verndar.

Algildar og skýrar reglur sem hafa mannréttindi að leiðarljósi eru sérlega mikilvægar á tímum ófriðar, neyðar og erfiðleika því þá er ávallt hægt að nota nauðsyn sem rök til að réttlæta gjörðir, hversu hrikalegar sem þær eru. Ríkjandi agi fer þverrandi þegar óvissuástand ríkir og hann er ekki hægt að endurbyggja svo auðveldlega, stundum alls ekki. Virðing fyrir mannréttindum grefur ekki undan öryggi heldur eykur öryggi. Öryggi felur í sér að mannréttindi séu virt en ekki brotin.

 

10. Ef alþjóðleg samvinna er mikilvæg til að berjast gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi hvað er þá að því að senda hryðjuverkamenn til annarra landa til yfirheyrslu?

Árásir á almenna borgara, líkt og pyndingar, teljast glæpir í öllum lagakerfum. Sem dæmi má nefna árásirnar á Bandaríkin 11. september, sprengingarnar á næturklúbb í Balí í október 2002 og í lest í Madrid í mars 2004. Ríki ættu að rannsaka og sækja til saka ef næg sönnunargögn eru fyrir hendi, eða vísa hinum grunuðu til annarra ríkja sem eru hæf og viljug til að dæma í málinu í réttlátum réttarhöldum án möguleika á dauðarefsingu. Tilkoma alþjóðlegs lagaramma stuðlar að samvinnu milli dómsmálayfirvalda ríkja til að ganga úr skugga um að einstaklingar grunaðir um hryðjuverk séu látnir svara til saka. Þetta kerfi er þó enn óskilvirkt, ósanngjarnt á stundum og gjarnan hundsað.

Hið algera bann við pyndingum og illri meðferð felur einnig í sér algert bann við að flytja fanga til ríkis þar sem hætta er á að hann verði pyndaður eða látinn sæta grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð. Samkvæmt því ættu dómstólar sem hafa eftirlit með framsalinu ekki að leyfa flutninga ef slík hætta er á ferð.

Undir yfirskyni alþjóðlegs öryggissamstarfs hafa Bandaríkin stundað iðju sem kallast framsal og flutt fjölmarga grunaða hryðjuverkamenn, oft í laumi og án eftirlits dómsmálayfirvalda, til landa þar sem pyndingar eru notaðar við yfirheyrslu. Í sumum tilfellum hafa umræddir fangar borið fram trúverðugar ásakanir um að þeir hafi verið pyndaðir. Talið er að lönd sem eru þekkt fyrir pyndingar á föngum hafi verið sérstaklega valin til að taka á móti og yfirheyra ákveðna fanga úr stríðinu gegn hryðjuverkum. Einnig er því haldið fram að spyrjendur við yfirheyrslur hafi hótað mörgum föngum brottflutningi til landa þar sem pyndingar eru notaðar. Með þessu er verið að snúa alþjóðlegu banni við pyndingum á hvolf og bjóða pyndingar út.

Útboð á pyndingum er einnig hægt að framkvæma án þess að færa fangann til annars lands. Áfrýjunardómstóll Bretlands úrskurðaði í apríl 2004 að bresk löggjöf gegn hryðjuverkum leyfði (og krefðist þess jafnvel) notkun upplýsinga sem fengnar væru með pyndingum sem sönnunargögn fyrir breskum dómstólum svo fremi sem pyndingin hefði ekki verið framin eða skipulögð af breskum embættismönnum. Þetta stríðir gegn því grundvallaratriði Samnings Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum, sem Bretland er aðili að, að hver sú yfirlýsing sem sanna má að hafi verið fengin með pyndingum sé ekki leyfileg sem sönnunargagn við nokkurn málarekstur.

 

11. En hvað ef hitt ríkið tryggir að komið verði vel fram við fangann á sama hátt og ríki getur tryggt að framseldir fangar muni ekki hljóta dauðadóm? Er ekki hægt að fylgja sömu reglum varðandi pyndingar og illa meðferð?

Ekki er hægt að reiða sig á tryggingar ríkja í slíkum tilfellum og ekki er hægt að bera þær saman við tryggingar varðandi dauðarefsingar. Amnesty International tekur afdráttarlausa afstöðu gegn dauðarefsingum en þó hafa þær ekki verið bannaðar í öllum tilfellum samkvæmt alþjóðalögum. Ríki sem leyfa dauðarefsingar neita því ekki og þar gera lögin ráð fyrir þeim. Þau ríki sem brjóta gegn alþjóðalögum og pynda og misþyrma föngum kerfisbundið reyna hins vegar að neita gjörðum sínum og fela þær. Því er ekki hægt að treysta loforðum slíkra ríkja um að þau muni ekki pynda eða koma illa fram við einstaklinga.

Amnesty International trúir því að baráttan gegn pyndingum og illri meðferð ætti að vera hnattræn. Öll þau ríki, m.a. Bandaríkin, sem hafa samþykkt Samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum, hafa lýst því yfir að þau séu á sama máli. Það er óverjandi að fordæma pyndingar en leyfa öðrum að framkvæma þær í umboði okkar. Ef við erum á móti pyndingum ættum við aldrei að láta þær viðgangast, framkvæma þær, bjóða þær út og aldrei vinna með böðlum á nokkurn hátt.

 

12. Það sem gerðist í Abu Graíb-fangelsinu er ekki dæmigert. Af hverju heldur Amnesty International því fram að það sé hluti af stefnu bandarískra stjórnvalda?

Amnesty International hefur dregið þá ályktun af rannsóknum sínum að misþyrmingarnar sem áttu sér stað í Abu Graíb-fangelsinu séu ekki frávik frá ríkjandi hegðun. Þær eru hluti af ákveðnu ferli; yfirheyrsluaðferðir sem þróaðar voru til notkunar í Afganistan og Guantanamó bárust síðar til Írak. Meðal aðferðanna eru skynjunarsvipting, einangrun, óþægilegar líkamsstöður og að hettuklæða fanga. Einnig má nefna aðferðir til að niðurlægja og valda ótta, t.d. að gera fólki að raka sig, afklæða sig og að nota hunda til að ógna fólki. Fjölmargir einstaklingar og staðir eru sagðir tengjast pyndingum og illri meðferð. Það sýnir að vandamálið takmarkast ekki við einstaka tilfelli og einn ákveðinn stað.

Þetta kemur reyndar ekki á óvart. Á tveggja ára tímabili byggðist stefna ríkisstjórnarinnar á leynilegum minnisblöðum frá dómsmálaráðuneytinu þar sem skilgreiningin á pyndingum var þrengd og því haldið fram að forsetinn gæti leyft pyndingar vegna ástæðna eins og hernaðarlegrar nauðsynjar. Bandaríkin eru enn þeirrar skoðunar að Genfarsáttmálinn eigi ekki að vernda fanga í Guantanamó og Afganistan. Þegar slík stefna er tekin í innsta hring ríkisstjórnarinnar grefur hún undan hlýðni Bandaríkjanna við alþjóðlegt bann við pyndingum og grimmilegri meðferð. Einnig er pyndingum og illri meðferð gefinn byr undir báða vængi þegar þúsundum fanga er haldið í ótímabundinni einangrun á leynistöðum án sambands við umheiminn.

 

13. Af hverju ræðst Amnesty International á Bandaríkin? Hvað með önnur ríki þar sem pyndingar hafa reynst mun stærra vandamál?

Amnesty International úthlutar ríkjum ekki sætum eftir því hversu víðtæk eða alvarleg mannréttindabrot eru framin af embættismönnum og útsendurum þeirra. Samtökin gera ekki samanburð milli ríkja. Þau meta stöðu mannréttindamála með vísun til sömu almennu og alþjóðlegu mannréttindastaðla sem ríkin hafa sjálf komið á fót og skuldbundið sig til að fylgja. Skýrsla samtakanna frá 2005 um ástand mannréttindamála í heiminum fjallar um 149 lönd og skrásetur mannréttindabrot s.s. pyndingar og illa meðferð í svokölluðu stríði gegn hryðjuverkum um heim allan.

Bandaríkin voru forsprakki að samþykkt Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna árið 1948 sem er grundvöllur allra núgildandi mannréttindalaga. En margar gjörðir ríkisins í hinu svokallaða stríði gegn hryðjuverkum sýna tvískinnung þess þegar það hafnar sjálft hegðun sem það krefst af öðrum. Bandaríkjastjórn forðast að nefna pyndingar sínu rétta nafni þegar embættismenn ríkisins gerast sekir um þær en hika ekki við að lýsa þeim á nákvæman hátt þegar þær eiga sér stað í öðrum löndum.

Aðgerðir Bandaríkjanna gegn hryðjuverkum teygja anga sína um heim allan. Bandaríkin hafa einnig meira stjórnmálalegt, hernaðarlegt og efnahagslegt vald en nokkuð annað land. Þegar Bandaríkin hundsa á kerfisbundinn hátt alþjóðalög grafa þau undan heilu kerfi sem byggist á að vernda og hafa eftirlit með mannréttindum. Það sendir einnig þau skilaboð til stjórnvalda sem brjóta á þegnum sínum að slíkar aðgerðir séu ásættanlegar.

 

14. Hefur Bandaríkjastjórn ekki opinberlega hafnað pyndingum? Hvert er þá vandamálið?

Mikilvægt er að ríki og leiðtogar hafni pyndingum og illri meðferð. Hins vegar duga ekki orðin ein heldur eru aðgerðir mikilvægastar. Á sama tíma og Bush forseti hefur ítrekað fordæmt pyndingar hafa lögfræðingar Bandaríkjastjórnar gefið út minnisblöð þar sem reynt er að breyta skilgreiningum á pyndingum með því að túlka þær á sem þrengstan mögulegan hátt. Bush forseti lýsti því t.d. yfir fyrir heiminum í júní 2003 að Bandaríkin hefðu skuldbundið sig til að útrýma pyndingum um heim allan og að þau ætluðu sér að fara á undan með góðu fordæmi. Á sama tíma byggðist stefna Bandaríkjastjórnar á leynilegu minnisblaði dómsmálaráðuneytisins frá ágúst 2002 sem gaf góð ráð um hvernig bandarískir spyrjendur við yfirheyrslur gætu komist hjá lagalegri ábyrgð á pyndingum, hvernig þrengja mætti skilgreininguna á pyndingum, hvernig bandarískir embættismenn gætu komist upp með að beita grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð og hvernig forsetinn gæti hundsað alþjóðlegar og bandarískar hindranir gegn pyndingum. Stjórnin hafnaði þessu minnisblaði tveimur árum síðar eftir að upp komst um hneykslið í Abu Graíb.

Orð eru mikilvæg þegar barist er gegn pyndingum og illri meðferð. En orð eru einungis til málamynda þegar þeim fylgja ekki afdráttarlausar aðgerðir eða fordæming stjórnvalda sem samtímis leita leiða til að komast hjá alþjóðlegu lagalegu banni gegn pyndingum og illri meðferð.

 

15. En virka pyndingar ekki oft?

Sumir tala ef þeir eru pyndaðir eða þeim misþyrmt en sumir þegja. Margir þeirra sem tala munu segja hvað sem er til að lina þjáningarnar, fara með sannleika, lygar og hálfsannleika. Sagan sýnir að fólk hefur verið pyndað til að hafna trú sinni, játa kukl eða glæpi sem það framdi ekki. Aðrir hafa neitað að tala og sumir hafa látið lífið fyrir það. Er þá hægt að fá gagnlegar upplýsingar frá fólki með pyndingum og misþyrmingum? Böðlar, í formi manna og ríkisstjórna, segja að svo sé.

Er hægt að kveða niður uppreisnir, uppreisnarmenn og hryðjuverkastarfsemi með beitingu pyndinga og illrar meðferðar? Sagan sýnir að svo er ekki. Með pyndingum völdum við sársauka, þjáningum og niðurlægingu sem leiðir til ótta, reiði og haturs hjá fórnarlambinu og því samfélagi sem það kemur frá.

 

16. Af hverju lætur Amnesty International sér frekar annt um hryðjuverkamenn en fórnarlömb þeirra?

Amnesty International styður fórnarlömb pyndinga og hryðjuverka og krefst þess að þau njóti réttlætis og skaðabóta. Samtökin krefjast þess einnig að þeir sem fremja glæpi gegn mannkyninu, árásir á óbreytta borgara, pyndingar og misþyrmingar verði látnir svara til saka í samræmi við alþjóðlega mannréttinda- og mannúðarlöggjöf. Stofnun Alþjóðlega sakamáladómstólsins greiðir götu alþjóðlegra lögsókna m.a. fyrir glæpi gegn mannkyninu sem framdir eru af vopnuðum hópum. Andstaða Bandaríkjastjórnar gegn dómstólnum stríðir því gegn þeim markmiðum hennar að berjast gegn hryðjuverkastarfsemi.

Ríkjum ber skylda til að vernda líf fólks innan lögsögu þeirra m.a. með fyrirbyggjandi og fælandi aðgerðum gegn hryðjuverkum. Það veitir þeim þó ekki leyfi til að hundsa önnur mannréttindi og lögfestu sem í raun bæta löggæsluna og öryggi borgaranna með því að draga úr líkum á uppþotum og óstöðugleika. Þegar fangar eru niðurlægðir, pyndaðir og misnotaðir fyrir skammvinnan ábata grefur það undan lögum og reglu ásamt öryggi til lengri tíma.

 

17. Hvernig er hægt að útrýma pyndingum og illri meðferð?

Amnesty International mælir með áætlun um skynsamlegar aðgerðir sem samtökin hvetja allar ríkisstjórnir til að innleiða í því skyni að binda enda á pyndingar og illa meðferð [Sjá ennfremur Combating Torture: A manual for action (IA skráningarnr. ACT 40/001/2003)]

Æðstu stjórnvöld í hverju landi ættu að fordæma pyndingar og illa meðferð án nokkurra skilmála og banna þær með lögum. Einangrunarvist og varðhald á leynilegum stöðum skyldi ekki að leyfa. Varðhaldsstofnanir ættu að fá reglulegar, sjálfstæðar, óvæntar og ótakmarkaðar eftirlitsheimsóknir. Lögfræðingur ætti að vera viðstaddur allar yfirheyrslur. Tilkynna ætti öllum föngum um réttindi sín þegar í stað, m.a. að þeir geti kvartað til yfirvalds yfir slæmri meðferð og fengið þegar í stað úrskurð dómara um lögmæti handtökunnar. Allar kvartanir varðandi pyndingar og illa meðferð skulu rannsakaðar af óháðum aðilum á skjótan, hlutlægan og árangursríkan hátt. Hinir ábyrgu skulu dregnir fyrir rétt og fórnarlömb þeirra skulu eiga rétt á skaðabótum. Við þjálfun ætti að gera embættismönnum ljóst að pyndingar og ill meðferð verði aldrei liðnar. Þær séu glæpir og að þeir hafi rétt á og beri skylda til að hafna skipunum um að pynda eða misþyrma. Skipun frá yfirmanni ætti aldrei að réttlæta pyndingar og illa meðferð. Yfirlýsingar sem fengnar eru með pyndingum og illri meðferð ætti aldrei að nota sem sönnunargögn í réttarhöldum. Ríkisstjórnir ættu að samþykkja og fara eftir alþjóðlegum sáttmálum sem innihalda varnagla gegn pyndingum og illri meðferð. Þær ættu að höfða til miskunnsemi ríkisstjórna sem taldar eru pynda og misþyrma borgurum sínum og þær ættu aldrei að flytja nokkurn einstakling til lands þar sem hætta er á að hann verði pyndaður eða látinn sæta illri meðferð.