Ástralía: skelfileg mannréttindabrot á flóttafólki á Nauru

Rúmlega 1.200 karlmenn, konur og börn sem leituðu hælis í Ástralíu og voru flutt nauðug til Nauru, afskekktrar eyju í Kyrrahafinu, sæta alvarlegum mannréttindabrotum, ómannúðlegri meðferð og vanrækslu, samkvæmt mannréttindasamtökunum Amnesty International og Human Rights Watch. Sú stefna ástralskra stjórnvalda að láta hjá líða að takast á við alvarleg mannréttindabrot er liður í að hindra komu fleiri hælisleitenda til landsins. 

Flóttafólk og hælisleitendur, sem flestum hefur verið haldið á Nauru í þrjú ár, sæta kerfisbundinni vanrækslu af hálfu heilbrigðisstarfsfólks og annarra þjónustuaðila sem áströlsk stjórnvöld réðu til starfa, auk þess að þola tíðar árásir innfæddra sem engin refsing liggur við. Flóttafólk og hælisleitendur þurfa að þola ónauðsynlegar tafir og stundum synjanir á læknisþjónustu, jafnvel þegar um lífshættulegt ástand ræðir. Mjög margir þjást af alvarlegum andlegum veikindum, sjálfsvígstilraunir eru algengar og sjálfskaðandi hegðun tíð. Örvæntingin er algjör og óvissan um framtíðina ráðandi.

„Sú stefna ástralskra stjórnvalda að senda hælisleitendur sem koma til landsins á bát í útlegð er óhemju miskunnarlaus,“ segir Anna Neistat yfirmaður rannsókna hjá Amnesty International en hún stýrði rannsókninni á Nauru fyrir hönd Amnesty. „Fá önnur lönd ganga jafn langt í að valda því fólki þjáningu sem leitar öryggis og frelsis.“

Áströlsk yfirvöld eru vel kunnug þeim mannréttindabrotum sem eiga sér á stað á Nauru. Ástralska mannréttindanefndin (AHRC), Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, öldungardeild þingsins og óháður sérfræðingur hafa með ýmsum hætti bent á umrædd mannréttindabrot og skorað á áströlsk stjórnvöld að vinna á þeim bug.

Að sögn Amnesty International og Human Rights Watch hafa áströlsk stjórnvöld brotið á réttinum til að vera frjáls undan pyndingum og annarri illri meðferð og varðhaldi af geðþóttaástæðum, ásamt því að hafa brotið á öðrum grundvallarverndarákvæðum

með því að flytja flóttafólk og hælisleitendur gengt vilja sínum til Nauru, halda því nauðugu þar í lengri tíma við ómannúðlegar aðstæður, meina flóttafólki aðgang að viðhlítandi læknisaðstoð og búa svo um hnútana að margir bíða alvarlega sálræna hnekki.

„Hryllileg meðferð ástralskra stjórnvalda á flóttafólki í Nauru síðustu þrjú árin hefur tekið gríðarlegan toll af velferð þess,“ segir Michael Bochenek, yfirmaður ráðgjafastarfs um réttindi barna hjá Human Rights Watch, sem stýrði rannsókninni á Nauru fyrir hönd Human Rights Watch. „Markmið ástralskra stjórnvalda í Nauru virðist vera að brjóta flóttafólk niður og gildir þá einu hvort um fullorðinn einstakling ræðir eða barn.“

Stjórnvöld í Ástralíu og Nauru leggja mikla áherslu á þá leynd sem hvílir yfir móttöku og meðferð hælisleitenda á Nauru og flestum heimsóknarbeiðnum frá blaðamönnum eða rannsakendum er synjað. Engu að síður tókst rannsakendum frá Amnesty International og Human Rigths Watch að komast til Nauru með löglegum hætti og dvöldu þeir í samtals tólf daga á eyjunni í júlí 2016. Rannsakendurnir voru ekki beðnir um að gera grein fyrir tengslum sínum við mannréttindasamtökin þegar þeir sóttu um leyfisveitingu fyrir inngöngu á Nauru. Þeir tóku viðtöl við áttatíu og fjóra flóttamenn og hælisleitendur frá Íran, Írak, Pakistan, Sómalíu, Bangladess, Kúveit og Afganistan, auk ríkisfangslausra Kúrda sem búið höfðu í Íran eða Írak. Tuttugu og níu voru konur. Fimm stúlkur og fjórir drengir. Rannsakendurnir ræddu einnig við nokkra þjónustuaðila á Nauru sem samþykktu að veita upplýsingar þrátt fyrir að hætta á lögsókn fyrir vikið.

Nauru, örsnauð og smá eyja sem er tuttugu og einn ferkílómetri að stærð og hýsir 10.000 íbúa, er smærri en flugvöllurinn í Melbourne. Eyjan sem var eyðilögð eftir fjörtíu ára sögu af fosfatnámugreftri er að mestu óræktanleg og óbyggileg. Atvinnutækifæri eru fágæt og grundvallarþjónusta, eins og heilsugæsla eða menntun, er ófullnægjandi.  

Ástralía hefur flutt nauðug til Nauru, fjölskyldur með börn, fylgdarlaus börn og einstæðar konur og karlmenn, allt frá september 2012 í samræmi við sérlegt samkomulag landanna tveggja sem kallast Memorandums of Understanding.
Áströlsk stjórnvöld samþykktu að greiða allan kostnað sem hlýst af flutningi og varðhaldi á flóttafólki og hælisleitendum á Nauru. Ríkisstjórn Ástralíu varði 415 milljónum ástralskra dollara eða tæplega 38 billjónum íslenskra króna í aðgerðir sínar á Nauru á fjárhagsárinu sem lauk 30. apríl 2015 en það samsvarar nærri 42 milljónum íslenskra króna fyrir hvern einstakling sem haldið var á eyjunni í fyrra.

Það flóttafólk sem flutt var nauðugt til Nauru varði einu ári eða meira í plásslitlum tjöldum á gæsluvarðhaldsstöð sem kallast „Regional Processing Centre“, þar sem hitastigið náði reglulega 45 til 50 gráðum og flóð voru tíð.
Flóttafólk og hælisleitendur sögðu aðstæður á gæsluvarðhaldsstöðinni minna á fangelsi þar sem verðir leituðu reglulega í tjöldunum, tóku „óheimilaða” hluti eignarnámi þeirra á meðal mat og saumnálar. Að sögn mátti flóttafólki ekki verja lengri tíma í sturtu en tveimur mínútum og sagði flóttafólkið salernin mjög skítug. 
Gæsluvarðhaldsstöðin er rekin af einkafyrirtæki sem ráðið var af áströlskum stjórnvöldum til að að tryggja velferð og heilbrigði flóttafólksins og hælisleitendanna sem þar dvelja.

Ástralía deilir ábyrgðinni með yfirvöldum í Nauru á þeim mannréttindabrotum sem flóttafólk og hælisleitendur sæta.

Þeim einstaklingum sem stjórnvöld í Ástralíu og Nauru veita flóttamannastöðu er oftast komið fyrir í flóttamannabúðum eða öðru gistirými á Nauru. Fjölskyldum er oftast úthlutað staðlaðar húsnæðiseiningar eða gámum sem búið er að breyta og einstæðir karlmenn fá eitt herbergi þar sem aðeins er pláss fyrir eitt rúm og litla hillu. Um það bil þriðjungur þess flóttafólks og hælisleitenda sem eru á Nauru dvelja í tjöldum samkvæmt frásögn þeirra sem Amnesty International ræddi við. 

Frá því í október 2015 hafa yfirvöld á Nauru veitt hælisleitendum frekara ferðafrelsi um eyjuna en að margra mati var þetta skref stigið í kjölfar málshöfuðunar í Ástralíu þar sem lögmæti þess að halda hælisleitendum í varðhaldi var véfengt. Þeir sem dvelja í tjöldunum sæta hins vegar enn útgöngubanni, er meinað að ganga með farsíma á sér innan svæðisins, sæta eftirliti gæslumanna og margs konar annarra takmarkanna á frelsi sínu.  

Langvarandi gæsluvarðhald við skelfilegar aðstæður hefur aukið á áfallastreitu margra sem þurft hafa að þola ofsóknir í heimalandinu og margs konar illa meðferð á leið sinni til Ástralíu, eins og bæði Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Mannréttindanefnd Ástralíu hafa bent á. 

Flóttafólk og hælisleitendur sem rætt var við kváðust hafa þróað með sér alvarlegan kvíða, svefnleysi, skapsveiflur, langvarandi þunglyndi og minnistap, í kjölfar veru sinnar á eyjunni. Börn hafa byrjað að væta aftur undir, þjást af martröðum og sýnt truflandi hegðun. Bæði börn og fullorðnir greindu rannsakendum opinskátt frá ósk sinni um að binda endi á eigið líf. Þrátt fyrir alla þessa djúpstæðu vanlíðan hefur flóttafólk á Nauru ekki fengið sálfræðimeðferð eða annars konar stuðning.
Almenn læknisþjónusta hefur einnig verið af skornum skammti. Lækningatæki og búnaður er ófullkominn og þjónusta sérfræðilækna er ekki aðgengileg. Tannlæknaþjónusta er nær eingöngu bundin við tanntöku.  
Flóttafólk og hælisleitendur lýstu langri bið eftir sérfræðiþjónustu hjá læknum, jafnvel þegar um alvarleg heilsuvandamál ræðir eða að hafa verið neydd til að sækja sér læknisumönnun utan Nauru ef þjónustan var ekki til staðar á eyjunni. Samkvæmt nýrri reglugerð verða flestir hælisleitendur sem sendir eru til Ástralíu til læknisumönnunar að ferðast án fjölskyldu sinnar, greinilega í þeim tilgangi að þvinga hælisleitendur til að snúa aftur til Nauru.
Þegar Amnesty International og Human Rigths Watch báru þessi vandamál á borð International Health and Medical Services, fyrirtækisins sem áströlsk stjórnvöld réðu til að tryggja læknisþjónustu á Nauru, neitaði háttsettur starfsmaður fyrirtækisins því að læknisþjónusta væri bágborin.

Amnesty International og Human Rights Watch telja öryggi þeirra sem haldið er nauðugum á Nauru vera alvarlegt áhyggjuefni. Margrir hælisleitendur hafa sætt barsmíðum og verið rændir. Allar þær konur sem rætt var við sögðu að þeim væri ekki óhætt að fara einar út. Þá sögðu viðmælendur að lögreglan á staðnum gerði lítið sem ekkert til að rannsaka árásir gegn þeim.  

Börn hælisleitenda sem sækja skóla í Nauru lýstu tíðu einelti og árásum af hálfu innfæddra nemenda. Margir hafa hætt skólagöngu sinni af þessum völdum.
Margt flóttafólkið kvað lítið annað í stöðunni en að sætta sig við ofbeldið á Nauru eða fara fram á endursendingu til heimalandsins þar sem það stæði frammi fyrir ofsóknum eða annars konar alvarlegum skaða.

Áströlsk stjórnvöld ættu tafarlaust að veita flóttafólki á Nauru endurbúsetu og loka gæsluvarðhaldsstöðunni á Nauru. Á meðan flóttafólk og hælisleitendur eru á Nauru ættu áströlsk stjórnvöld að tryggja tilhlýðilega heilbrigðisþjónustu og sálfræðiaðstoð. Stjórnvöld á Nauru ættu að veita blaðamönnum og sjálfstæðum eftirlitsaðilum með mannréttindum inngöngu á eyjuna og áströlsk stjórnvöld ættu að gera slíkt hið sama varðandi aðgengi þessara aðila að gæsluvarðhaldsstöðinni.

Nánari upplýsingar er hægt að finna í gegnum þessa tengla: www.hrw.org/asia/australia/https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/australia/